เมื่อมีผู้ขอให้พระอาจารย์อธิบายเรื่องกิเลสในแต่ละกายของมนุษย์ตามที่หลวงปู่เคยเทศน์ไว้ พระอาจารย์อธิบายดังนี้
กิเลสในแต่ละกายไม่เท่ากัน
การละกิเลสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหลุดไปเป็นชั้นๆ ตามลำดับของกาย เริ่มจากกิเลสในกายมนุษย์คือ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ กิเลสในกายทิพย์คือ โลภะ โทสะ โมหะ กิเลสในกายรูปพรหมคือ ราคะ โทสะ โมหะ และกิเลสในกายอรูปพรหมคือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย อวิชชานุสัย ซึ่งไล่จากหยาบไปสู่ละเอียด
กิเลสในกายมนุษย์: อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ
กิเลสของมนุษย์เป็นกิเลสที่หยาบที่สุด อภิชฌาอาศัยความยินดีพอใจในรูปรสกลิ่นเสียงจนเกิดความโลภอยากได้ พยาบาทเกิดจากความขัดเคืองใจแล้วคิดปองร้าย ทั้งสองอย่างล้วนเป็นไปเพื่อสร้างความเดือดร้อนแก่ตนเองและผู้อื่น ส่วนมิจฉาทิฏฐิคือความเห็นผิดที่เกิดจากการหล่อหลอมของอกุศล อาศัยความยินดียินร้ายเป็นเครื่องมือชี้นำ เมื่อเรายอมรับ อกุศลก็จะจองจำและหล่อหลอมให้เกิดความโลภหรือขัดเคืองจนถึงขั้นพยาบาท ผูกอาฆาตข้ามภพข้ามชาติ การจะเห็นทุกข์โทษภัยของกิเลสชั้นนี้ต้องอาศัยธรรมจักขุและญาณทัศนะของกายพระโสดาปัตติมรรค
กิเลสในกายทิพย์และกายรูปพรหม
กิเลสในกายทิพย์คือโลภะ โทสะ โมหะ ซึ่งเป็นเพียงดวงอกุศลที่ปรากฏขึ้นในใจ ยังไม่ถึงขั้นลงมือกระทำเบียดเบียนผู้อื่นเหมือนกายมนุษย์ ส่วนกายรูปพรหมมีราคะ โทสะ โมหะ เช่นกัน แต่เบาบางกว่าเนื่องจากอาศัยกำลังฌานสมาบัติกดข่มไว้ อย่างไรก็ตาม กิเลสเหล่านี้ยังคงตรึงไม่ให้หลุดพ้นได้ง่าย การจะเห็นทุกข์โทษภัยของกิเลสในกายทิพย์ต้องอาศัยธรรมจักขุของกายพระสกิทาคามี ส่วนกายรูปพรหมต้องอาศัยธรรมจักขุของกายพระอนาคามี
กิเลสในกายอรูปพรหม: อนุสัยที่ละเอียดที่สุด
กิเลสในกายอรูปพรหมคือกามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย และอวิชชานุสัย เป็นกิเลสที่ละเอียดและนอนเนื่องอยู่ในขันธสันดาน ยากจะรับรู้ได้ด้วยปัญญาระดับต้นๆ ต้องอาศัยธรรมจักขุของกายพระอรหัตมรรคมาพิจารณาจึงจะเห็นทุกข์โทษภัยและปลดล็อกได้ เมื่อปลดล็อกครบทั้งสามก็บรรลุกายพระอรหัตผล
เครื่องมือในการมองเห็นและปลดล็อก
พระอาจารย์อุปมาว่าการเห็นกิเลสละเอียดเหล่านี้เหมือนการส่องกล้องจุลทรรศน์ดูเชื้อโรค ต้องอาศัยแสงสว่างที่มากพอ (ธรรมจักขุ) ประกอบกับญาณทัศนะและวิชชา จึงจะเห็นและเข้าใจสิ่งที่ปรากฏจนเกิดเป็นปัญญา เมื่อเห็นทุกข์โทษภัยแล้วจึงเกิดความปรารถนาจะหลุดพ้น ในเบื้องต้นสำหรับผู้ที่ยังเป็นกายมนุษย์ สิ่งที่ทำได้คือหมั่นเรียนรู้ทำความเข้าใจอภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ วางใจเป็นกลาง ไม่ยินดียินร้าย และเจริญสัมมาสติเพื่อรู้เท่าทันความคิดและความรู้สึกที่อกุศลเหนี่ยวนำเข้ามา ไม่ยึดมั่นว่าความคิดเหล่านั้นเป็นของตน
Asked to explain the defilements found in each body of a human being, the teacher answered as follows.
Defilements Differ by Body
The Buddha's release from defilements happened layer by layer, following the sequence of bodies — starting with the defilements of the human body, then the celestial body, the form-Brahma body, and the formless-Brahma body. The human body's defilements are covetousness (abhijjhā), ill will (byāpāda), and wrong view (micchā-diṭṭhi); the celestial body's are greed, hatred, and delusion; the form-Brahma body's are the same three in their subtler form — lust, aversion, delusion; and the formless-Brahma body's are the latent tendencies of sensual desire, resistance, and ignorance. They run from coarse to increasingly subtle.
The Human Body: Covetousness, Ill Will, Wrong View
Human defilements are the coarsest. Covetousness feeds on delight in sights, sounds, smells, tastes, and touches, and swells into greed. Ill will grows from irritation that curdles into a wish to harm. Both exist to cause suffering — to ourselves and to others. Wrong view is a distorted way of seeing shaped by the unwholesome, which uses our likes and dislikes as its lever: once we accept its framing, it locks us in and molds us further, toward greed or grudge-bearing that can follow us across lifetimes. Seeing through this layer clearly requires the Dhamma-eye of the stream-enterer's path.
The Celestial and Form-Brahma Bodies
The celestial body's defilements — greed, hatred, delusion — appear only as flickers of unwholesome mind-state, not yet acted out through harm to others the way human defilements are. The form-Brahma body carries the same three, but lighter still, held down by the power of jhāna absorption. Even so, they remain enough to keep one bound. Seeing through the celestial body's defilements needs the once-returner's Dhamma-eye; seeing through the form-Brahma body's needs the non-returner's.
The Formless-Brahma Body: The Subtlest Latent Tendencies
The formless-Brahma body's defilements — the latent tendencies of sensual desire, resistance, and ignorance — are the subtlest of all, lying dormant deep in the mental continuum, beyond what ordinary insight can register. Only the Dhamma-eye of the arahant path can see and release them; once all three are released, the arahant fruit is reached.
The Tools for Seeing and Releasing
The teacher compared this to viewing bacteria under a microscope: you need enough light — the Dhamma-eye — together with insight-knowledge and clear understanding to actually make sense of what you see, and that combination is what becomes wisdom. Once the danger is seen clearly, the wish to be free naturally follows. For those of us still in the human body, the starting point is simply to keep learning to recognize covetousness, ill will, and wrong view as they arise, stay even-minded rather than swept by liking and disliking, and develop right mindfulness so we can catch the thoughts and feelings the unwholesome slips in — without mistaking them for our own.