คำสอน · พระอาจารย์สุรพงค์Teaching · Pra Ajarn Suraphong

จิต–เจตสิก คืออะไร และสำคัญต่อชีวิตกับการปฏิบัติธรรมอย่างไรWhat Are Citta and Cetasika, and Why Do They Matter for Life and Practice?

วันจันทร์ที่ 7 กันยายน 2569Monday, 7 September 2026อ่าน ~20 นาที~13 min readหัวข้อ · เข้าใจหลักธรรมTopic · Understanding the Dhamma ฟังต้นฉบับบน YouTubeListen on YouTube

ขนาดตัวอักษรText size

จิตคือความคิด เจตสิกคือความรู้สึกอันเป็นอารมณ์ของจิต ทั้งสองเป็นของคู่กันเสมอ จิตอยู่ที่ไหน เจตสิกอยู่ที่นั่น และเป็นตัวบงการพฤติกรรมของเราในทุกขณะ ทั้งฝ่ายกุศล อกุศล และอัพยากตะต่างก็อาศัยจิตเจตสิกชักจูงให้เราคิด พูด และทำ หากเข้าใจกลไกนี้ จะรู้ทันว่าความคิดความรู้สึกที่ผุดขึ้นมาไม่ใช่ตัวเราแท้จริง ทำให้ต่อสู้กับฝ่ายอกุศลได้ และทำให้การทำสมาธิก้าวหน้าได้ง่ายขึ้นCitta (mind) is thought, and cetasika (mental factor) is the feeling that accompanies it as its mood. The two always travel together — wherever mind is, mental factors are there too — and together they drive our behaviour in every moment. Wholesome, unwholesome, and neutral (abyakata) forces all use this same mind-and-mental-factor mechanism to steer what we think, say, and do. Understanding how it works lets us recognise that the thoughts and feelings arising in us are not truly ours, which makes it easier to resist unwholesome states and to make real progress in meditation.

จิตคืออะไร เจตสิกคืออะไร

คือความคิด ส่วนคือความรู้สึก ในทุกๆ ขณะ เราใช้ทั้งความคิดและความรู้สึกอยู่ตลอดเวลา จิตจึงอยู่ในส่วนลึกของสังขาร ของเราประกอบด้วย สัญญา สังขาร และวิญญาณ สังขารคือส่วนของความคิด ดวงจิตไปฝังตัวอยู่ในส่วนละเอียดลึกๆ กลางดวงคิด คือดวงสังขารนั้นเอง

จิตมี 121 ดวง ความคิดจึงเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา

จิตของมนุษย์มีอยู่ 1 ดวง แต่หากขยายออกไปแล้ว จิตของเรามีทั้งหมดถึง 121 ดวง นั่นหมายความว่าเรามีความคิดได้มากถึง 121 ระดับ เพราะเป็นอย่างนี้เอง ความคิดของเราจึงเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา เดี๋ยวคิดดี เดี๋ยวคิดร้าย เดี๋ยวก็เฉยๆ

ส่วนเจตสิกก็เป็นอารมณ์ของจิต ธรรมชาติแต่ละฝ่ายจะบงการให้เรามีความคิด เพื่อให้เราพูดและกระทำไปในทิศทางของเขา แต่ถ้าหากไม่มีอารมณ์ เราก็จะไม่ทำ ดังนั้นเขาจึงต้องอาศัยเจตสิกทำให้เรามีอารมณ์อยากจะทำ จิตกับเจตสิกจึงอยู่กับเราตลอดเวลา ถ้าเราไม่รู้ไม่เข้าใจเจตสิกเหล่านี้ การทำก็จะไม่ก้าวหน้าเลย

กุศล อกุศล และอัพยากตะ ต่างก็ใช้จิตเจตสิกได้ทั้งสามฝ่าย

ฝ่ายก็นำจิตเจตสิกไปใช้ได้ ฝ่ายก็นำไปใช้ได้ ฝ่ายอัพยากตะก็นำไปใช้ได้เช่นกัน ใช้ครั้งใดก็เหนี่ยวนำพลังงานประเภทของฝ่ายนั้นเข้ามา ถ้าเอากุศลไปใช้ ก็เหนี่ยวนำเข้ามา ทำให้เกิดผลต่อการบำเพ็ญ แต่ถ้าเอาอกุศลไปใช้ ก็จะเป็นผลของมิจฉาสมาธิ มิจฉา และมิจฉาทิฏฐิ ยิ่งขึ้นไปอีก

เจตสิกฝ่ายกุศล 25 ดวง เริ่มจากสติและศรัทธา

เจตสิกอันเป็นกุศลนั้นมีอยู่ 25 ดวง แต่ที่เกิดร่วมกับกุศลทุกครั้งมีถึง 19 ดวง พระพุทธศาสนาสอนให้ผู้คนเจริญสติ ซึ่งสติก็เป็นเจตสิกฝ่ายกุศลดวงหนึ่ง เมื่อกุศลตั้งขึ้น เจตสิกดวงนี้ก็ถูกนำมาฝึกฝนให้เกิดคุณเกิดประโยชน์ เหนี่ยวนำบุญเข้ามาได้ ดวงสติจึงสามารถเหนี่ยวนำบุญเข้ามา แล้วกลั่นดวงสติให้ใสสว่างขึ้นได้

ส่วนศาสนาคริสต์ อิสลาม และฮินดู จะใช้ดวงในการเหนี่ยวนำบุญเข้ามาแทน ดวงศรัทธาของเขาก็จะใสสว่างขึ้นได้เช่นกัน

หิริโอตัปปะ ความละอายและเกรงกลัวต่อบาป

นอกจากดวงสติและดวงศรัทธาแล้ว ยังมีดวงโอตัปปะ ซึ่งหิริโอตัปปะคือความละอายและความเกรงกลัวต่อบาป เจตสิกทั้งสองดวงนี้มีพื้นฐานเกิดแต่ หากผู้ใดมีใจที่เอื้อเฟื้อ ให้ความปลอดภัยแก่ตนเองและผู้อื่น ดวงหิริโอตัปปะก็จะใสสว่างขึ้น ถูกเหนี่ยวนำบุญเข้ามา ความจริงดวงนี้มีอยู่แล้ว ตั้งอยู่แล้วเมื่อกุศลตั้งขึ้น เพียงแต่ไม่ค่อยถูกนำมาใช้ ถ้านำมาใช้ ความใสสว่างก็จะบังเกิดขึ้น บุญก็จะพรั่งพรูผ่านเข้ามาอย่างต่อเนื่อง

อโลภะ อโทสะ และความต่างระหว่างอภิชฌากับโทมนัส

นอกจากนี้ยังมีดวงและ อโลภะเกิดจากความไม่ยินดีในอารมณ์ เพราะโลภะคือความยินดีในอารมณ์ คือความดีใจ แต่ถ้าเราวางใจโดยไม่ดีใจไม่เสียใจ โลภะก็จะไม่อาจตั้งขึ้นได้ ผู้ที่จะมีอโลภะจึงต้องวางใจไม่ยินดีในอารมณ์ อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกความดีใจจะนำไปสู่ความโลภ มีเพียงบางความดีใจเท่านั้นที่ทำให้เกิดความโลภ ความดีใจหรือความยินดีชนิดที่นำไปสู่ความโลภนี้ เรียกว่า “” ไม่ใช่ “”

ส่วนคือความเสียใจ ซึ่งจะทำให้เกิดความขัดเคืองไม่พอใจ ทุกครั้งที่เกิดความเสียใจ ฝ่ายอกุศลจะหาแพะ ให้ร้ายป้ายสีว่าเป็นเพราะคนนั้นคนนี้ทำให้เสียใจ ไม่ยอมโทษตัวเอง มีแต่โทษคนอื่น

ตัตรมัชฌัตตตา ความวางใจเป็นกลาง

ส่วนเจตสิกนั้น เป็นเจตสิกที่ทำให้เราวางใจเป็นกลางๆ ไม่กระเพื่อมไปตามสิ่งกระตุ้นเร้าของความยินดียินร้ายทั้งหลาย เจตสิกเหล่านี้ทั้งหมด หากเราเรียนรู้และเข้าใจ การทำสมาธิจะง่ายขึ้นมาก การเข้าถึงก็เป็นเรื่องปกติที่เป็นไปได้ แต่ถ้าไม่รู้ ไม่เข้าใจ ไม่ศึกษา ก็นั่งไปเถอะ เสียเวลานั่งไปกี่ปีก็ไม่ก้าวหน้า เพราะไม่ศึกษาไม่ทำความเข้าใจ ก็ต้องรอบุญเก่าอย่างเดียว

จิตอยู่ที่ไหน เจตสิกอยู่ที่นั่น ความคิดความรู้สึกจึงไม่ใช่ตัวเรา

เมื่อเราเข้าใจเรื่องจิตแล้ว จะรู้ว่าแต่ละขณะ แต่ละวาระ แต่ละปัจจุบัน ดวงจิตดวงไหนกำลังให้ผลอยู่ ถ้าเป็นกุศลก็เหนี่ยวนำบุญเข้ามา ถ้าเป็นอกุศลก็เหนี่ยวนำบาปเข้ามา ดวงจิตนี้เองที่ทำให้เรารู้สึกนึกคิด และมันมาพร้อมกับเจตสิกเสมอ เป็นของคู่กัน จิตอยู่ที่ไหน เจตสิกก็อยู่ที่นั่น จิตกุศล เจตสิกก็ต้องเป็นกุศล จิตอกุศล เจตสิกก็ต้องเป็นอกุศล เพราะเจตสิกเป็นอารมณ์ของจิต ความคิดถ้าไม่มีอารมณ์ประกอบ ก็ไม่อยากทำตามความคิดนั้น อารมณ์กับความคิดจึงต้องสอดคล้องกัน

ตัวอย่างเช่น เมื่ออกุศลเข้าสิง เกิดความคิดเห็นของสวยของงามของคนอื่น อยากจะได้ เจตสิกของความโลภก็ต้องประกอบขึ้นด้วย ชี้นำว่าอยากจะได้ของของคนนี้ แต่ถ้าอารมณ์ความโลภไม่มี ก็จะไม่ทำ ความคิดเป็นเสียงที่บงการ แต่จะบงการได้ก็ต้องมีอารมณ์สอดคล้องกันด้วย

ทุกๆ ความคิดความรู้สึกจึงไม่ใช่ตัวเราเลย ล้วนเป็นผลของดวงจิตที่ไม่ใช่มนุษย์ เมื่อใดที่อกุศลเข้าสิงได้ เขาก็จะนำจิตเจตสิกฝ่ายต่ำเข้ามาซ้อนลงในใจเรา บังคับให้จิตของมนุษย์มีความคิดเช่นนั้น เราก็แปลกใจว่าทำไมเราถึงมีความคิดแบบนี้ได้ พยายามปัดทิ้งก็ปัดทิ้งไม่ได้ อารมณ์ความรู้สึกที่ไม่ดีนี้เราก็ไม่อยากมี แต่มันก็ไม่ยอมหายไป เพราะมันไม่ใช่เราที่ซ้อนลงมา พระอาจารย์บอกว่าเรื่องนี้ท่านพูดย้ำอยู่เสมอ เพราะเป็นสาระสำคัญมากที่เราจะใช้ในการดำเนินชีวิต ทุกๆ ขณะจิต เจตสิกที่ไม่ใช่เราถูกซ้อนลงมาให้เรารู้สึกนึกคิดต่างๆ นานาที่ผิดๆ เพี้ยนๆ ก็เพราะจิตเจตสิกเหล่านี้เข้ามาสิงซ้อน บาปก็เกิดขึ้นแก่ตัวผู้ถูกสิงเอง

ในทางกลับกัน เวลาฝ่ายกุศลเข้าสิงได้ เขาก็จะนำจิตเจตสิกฝ่ายที่ดีงามของเขาเข้ามาซ้อน ความคิดดีๆ ความรู้สึกดีๆ ก็เกิดขึ้น บงการให้พูดและทำในสิ่งที่ดี เพื่อประกอบเหตุอันดีงาม เหนี่ยวนำบุญเข้ามา ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศลต่างก็เข้าสิงอย่างมีวัตถุประสงค์ ฝ่ายกุศลสิงก็เพื่อเหนี่ยวนำพลังงานเข้ามาขับเคลื่อนระบบของฝ่ายกุศล บุญที่ไหลผ่านเข้ามาก็จะกลายเป็น เป็นวิบากอันดีงาม

ยิ่งละเอียด ยิ่งซาบซึ้ง จนถึงระดับกายพรหมและองค์ฌาน

จิตมีอยู่ถึง 121 ดวง แบ่งเป็นฝ่ายกุศลส่วนหนึ่งและฝ่ายอกุศลส่วนหนึ่ง ในฝ่ายกุศล หากจิตอันดีงามในระดับละเอียดเข้ามา เราก็จะรู้สึกประทับใจ ชอบใจ แต่ถ้ายกระดับสูงขึ้นไปอีก เป็นจิตของกายทิพย์ เราก็จะยิ่งประทับใจมากขึ้น ความคิดดีๆ ความรู้สึกดีๆ ก็ยิ่งดีขึ้นไปอีก และถ้าเป็นจิตเจตสิกของกายทิพย์ที่ละเอียดยิ่งขึ้นไปอีกเข้ามาซ้อน ก็ยิ่งซาบซึ้ง อยากจะมีความคิดที่ดีงามอย่างนี้ อยากจะมีอารมณ์ที่ละเอียดอ่อนละมุนละไมอย่างนี้ตลอดไป

ถ้าเป็นจิตเจตสิกของกายพรหมเข้ามาสิง เขาจะชี้นำให้วางใจนิ่งๆ แล้วกลั่นให้บริสุทธิ์ นำบุญเข้ามากลั่นให้บริสุทธิ์มากขึ้น เจตสิกที่เป็นองค์ฌาน คือ ของกายพรหมก็จะซ้อนลงมา เหนี่ยวนำบุญ กลั่นให้บริสุทธิ์ ช่วยให้เข้าถึงปฐมฌาน ทุติยฌาน จนถึงจตุตถฌานได้ แต่กายพรหมก็ไม่ใช่จะเข้ามาสิงได้ง่ายๆ ต้องเป็นผลอันเกิดจากวิบากกรรมที่ทำไว้ในอดีต บางคนที่เข้าถึงฌานแต่ละระดับ ล้วนแล้วแต่เป็นผลอันเกิดจากวิบากบุญในอดีตทั้งสิ้น

ทุกขณะคือผลของกฎแห่งกรรม

ความจริงชีวิตมนุษย์ก็เป็นอย่างนี้แหละ ทุกๆ ขณะ วิบากเป็นผลของในแต่ละขณะปัจจุบัน แต่ถ้าเราเรียนรู้เข้าใจเรื่องจิตเจตสิก เราจะเข้าใจแจ่มแจ้งมากขึ้นว่าแต่ละขณะ จิตเจตสิกระดับไหน ฝ่ายกุศลหรืออกุศล กำลังเข้ามาสิง แล้วมีผลอย่างไร เราปรารถนาจะได้ผลอย่างไร เมื่อรู้กลไกของมันแล้ว มันก็ง่ายที่จะทำให้สอดคล้องกับสิ่งที่ปรารถนา แต่ถ้าไม่รู้ ชีวิตก็จะสะเปะสะปะไปเรื่อย คนที่ไม่ศึกษาก็อยากจะทำ แต่ทำไม่ฉลาด เมื่อไม่ฉลาดทำ ผลก็ได้แค่นั้นแหละ และก็ไม่มีทางสู้กับอกุศลได้เลยถ้าไม่รู้เรื่องจิตเจตสิก จะมีแต่ตัวบงการฝ่ายเดียว การนั่งสมาธิก็จะให้เข้าถึงปฐมฌานได้ยาก

อัพยากตะมีลักษณะอย่างไร

เวลาเรานั่งสมาธิ แล้วมีความคิดผุดขึ้นมาว่า “เลิกเถอะ พักผ่อนก่อน เหนื่อยแล้ว” หรือ “ไปหากินกาแฟสักแก้วก่อน” นี่แหละคือ หรือเวลาเรียนหนักมาแล้วคิดว่าพักผ่อนก่อน พักเสร็จแล้วไปเล่นเกม ฟังเพลง ดูละครสักหน่อย ลักษณะเหล่านี้เป็นไปเพื่อไม่ให้เราประกอบเหตุอันดีงามที่จะเหนี่ยวนำบุญเข้ามา และก็ไม่ได้ทำให้เราประกอบเหตุอันชั่วร้ายที่จะเหนี่ยวนำบาปเข้ามาเช่นกัน อัพยากตะก็เป็นอย่างนี้แหละ อยู่ในชีวิตประจำวันของเราตลอดเวลา

ตราบใดที่เราออกจากกุศล ส่วนใหญ่แล้วผู้ที่นำเราออกก็คืออัพยากตะ ถ้าเราดำรงอยู่ในกุศลดีๆ แล้วอยากจะออกจากกุศล ก็เพราะอัพยากตะนั่นเอง และอัพยากตะนี้เองก็เป็นผู้นำออกจากอกุศลด้วยเช่นกัน เมื่อเราดำรงอยู่ในอกุศล อัพยากตะก็นำเราออกจากอกุศลนั้นได้เช่นกัน กล่าวโดยสรุป ส่วนใหญ่แล้วอัพยากตะจะเป็นผู้นำเราออกจากทั้งกุศลและอกุศล

จิตเจตสิกกับจิตวิทยาสมัยใหม่ เรื่องทัศนคติ

เรื่องจิตเจตสิกมีความเชื่อมโยงกับจิตวิทยาสมัยใหม่ เพราะหลักการนั้นเหมือนกัน จิตวิทยาสมัยใหม่ก็พูดถึงธรรมชาติ 3 ฝ่ายเช่นกัน คือ ดี (good) ไม่ดี (bad) และ ไม่ดีไม่ชั่ว (not good, not bad) เพียงแต่จิตวิทยาสมัยใหม่ยังไม่ละเอียดเท่า ยังห่างไกลจากพุทธศาสตร์อยู่มาก พอจะรู้หลักๆ ได้บ้าง แต่ยังไม่สามารถลงรายละเอียดได้มากนัก

จิตวิทยาสมัยใหม่ใกล้เคียงกับการให้ความหมายของคำว่า attitude ซึ่งหมายถึงสภาพจิต วิธีคิด มุมมอง ความรู้สึก และความโน้มเอียงที่มีต่อสิ่งหนึ่งหรือบุคคลหนึ่ง โดยกล่าวถึงเหตุปัจจัยและลักษณะของทัศนคตินั้น ซึ่งใกล้เคียงกับพุทธศาสตร์ ในชีวิตประจำวัน ทัศนคติหรือ attitude นี้เองเป็นตัวกำหนดการตัดสินใจและการตอบสนองต่อพฤติกรรมต่างๆ ของเรา เราจะเป็นไปอย่างไรในแต่ละวัน ก็ขึ้นอยู่กับทัศนคติของเราเอง

ทัศนคติมี 3 ประเภท คือ ทัศนคติทางบวก ทัศนคติทางลบ และทัศนคติที่ไม่แสดงออกไปทางใดทางหนึ่ง คือกลางๆ และทัศนคติแต่ละอย่างประกอบด้วย 3 องค์ประกอบ คือ ด้านปัญญาและเหตุผล ด้านความรู้สึกและอารมณ์ และด้านพฤติกรรม

กาย เวทนา จิต ธรรม เทียบกับหลักจิตวิทยาสมัยใหม่

องค์ประกอบด้านพฤติกรรมนี้ตรงกับหลักพุทธศาสตร์ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้กว่า 2,000 ปีก่อนว่า

ภิกษุทั้งหลาย เธอพึงชัดในกาย เวทนา จิต และ

โดยกายในที่นี้คือพฤติกรรม ตรงกับด้านพฤติกรรมของจิตวิทยาสมัยใหม่ เวลาที่ธรรมชาติฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเข้าสิงได้ เขาก็จะนำกาย เวทนา จิต ธรรม ของฝ่ายเขาซ้อนลงมา กายของเขาก็จะซ้อนลงบนกายมนุษย์ ทำให้พฤติกรรมของเราเป็นไปตามพฤติกรรมของฝ่ายที่เข้ามาสิงนั้น พฤติกรรมของเราจึงเปลี่ยนแปลงไปมา เดี๋ยวดีเดี๋ยวร้าย เดี๋ยวหยาบคายเดี๋ยวอ่อนโยน เป็นไปตามว่าฝ่ายใดเข้ามาสิง ถ้าอกุศลสิง พฤติกรรมก็ต้องเป็นไปอย่างนั้น เป็นเช่นนั้นเอง เปลี่ยนเป็นอย่างอื่นไม่ได้ ความรู้สึกอารมณ์คือเจตสิกก็ต้องเป็นไปตามนั้นเช่นกัน ส่วนความคิดคือตัวปัญญาเหตุผลก็ต้องเป็นไปตามนั้นด้วย ทั้งหมดนี้คือจิต เจตสิก และกาย

ในทางพุทธศาสตร์ยังมีเวทนาเพิ่มเข้ามาอีกอย่างหนึ่ง เวทนาเป็นตัวบ่งบอกถึงธรรมชาติที่เข้ามาสิงว่าเป็นฝ่ายใด ซึ่งจิตวิทยาสมัยใหม่ยังไม่มีส่วนนี้ มีเพียงกาย จิต และธรรม 3 อย่างเท่านั้น ในขณะที่พุทธศาสตร์มีถึง 4 อย่าง จึงสามารถลงรายละเอียดได้ลึกซึ้งกว่า

ทัศนคติที่ดีและไม่ดี ส่งผลต่อชีวิตอย่างไร

การมีทัศนคติที่ดีมีประโยชน์สำคัญ คือช่วยลดความเครียดและความทุกข์ในใจในชีวิตส่วนตัว ในด้านการทำงานก็ช่วยให้มีพลังในการทำงาน เป็นผลดีต่อเศรษฐกิจ และในด้านความสัมพันธ์กับผู้อื่นในสังคมก็จะดีขึ้นด้วย แต่ถ้าไม่มีทัศนคติที่ดี ก็จะถูกฝ่ายอกุศลบงการให้เกิดปัญหา ทะเลาะกับเพื่อนร่วมงาน ไปอยู่ที่ไหนคนอื่นก็ไม่อยากคบด้วย โดยที่ตัวเราเองก็ไม่รู้ตัวว่าทำไมถึงเป็นเช่นนั้น

เมื่อทัศนคติที่ไม่ดีเกิดจากอกุศลเข้าสิง จะทำให้มองโลกในแง่ร้าย มักมองหาข้อผิดพลาดหรือจุดบกพร่องในทุกๆ เรื่อง ชอบโทษสิ่งรอบตัว ไม่ยอมรับความผิดพลาดของตนเอง ไม่ยอมรับฟังความคิดเห็นของผู้อื่น เชื่อว่าความคิดของตนเองถูกต้องเสมอ ปิดกั้นมุมมองใหม่ๆ และยังบั่นทอนพลังของคนรอบข้าง ด้วยการชอบบ่น ชอบตำหนิ ทำให้บรรยากาศเสียไปด้วย นี่คือทัศนคติที่ไม่ดีอันเป็นผลมาจากอกุศลจิตเข้าสิง

อกุศลและกุศลมีหลายระดับหลายดวง

อกุศลจิตมีหลายระดับ เพราะมีอยู่หลายดวง ตั้งแต่ระดับสัมภเวสี ระดับอสุรกาย ไปจนถึงระดับสัตว์นรก ล้วนเป็น เหมือนกัน เพียงแต่มีความรุนแรงแตกต่างกัน จึงต้องมีหลายดวงหลายระดับ ฝ่ายกุศลก็เช่นกัน มีความดีงามหลายดวงหลายระดับ เช่น สติ ศรัทธา ปัญญา สมาธิ และอื่นๆ อีกมากมาย เพราะดวงจิตมีหลายระดับ เจตสิกซึ่งเป็นอารมณ์ของจิตก็ย่อมมีหลายระดับตามไปด้วย จิตระดับไหน เจตสิกก็ระดับนั้น เป็นของคู่กันเสมอ เพราะเจตสิกคืออารมณ์ที่ต้องสอดคล้องกับความนึกคิด เอามาใช้บังคับให้มนุษย์กระทำการตามนั้น นี่จึงเป็นเหตุที่คนเรารู้ดีรู้ชั่ว แต่ก็ยังอดไม่ได้ที่จะทำ เพราะฝ่ายที่เข้ามาสิงนั้นชี้นำความคิด พร้อมกับผลักดันด้วยอารมณ์ให้เรายอมรับและกระทำตามไปด้วย

What Are Citta and Cetasika

Citta is thought, and is feeling. In every single moment, we are using both thought and feeling at once. Citta therefore sits deep within sankhara. The heart-mind is made up of vedana (feeling), sanna (perception), sankhara (mental formations), and vinnana (consciousness). Sankhara is the part that thinks, and the ball of is lodged deep in the fine centre of that thinking, that sankhara.

Citta Has 121 States, So Thought Keeps Changing

The citta of the human body is one, but expanded out, our citta actually has 121 states in total. That means we are capable of thinking at 121 different levels. Because of this, our thinking keeps changing all the time — sometimes good, sometimes bad, sometimes neutral.

Cetasika, meanwhile, is the mood of the mind. Each natural force directs us to have a certain thought so that we will speak and act in its direction. But without a matching mood, we will not act on it — so it needs cetasika to give us the mood, the wanting-to-do. Citta and cetasika are therefore with us at every moment. If we do not know or understand these s, our meditation will never progress at all.

Wholesome, Unwholesome, and Neutral States All Use Citta and Cetasika

The wholesome side can put citta and cetasika to use. The unwholesome side can too. And the neutral side, abyakata, can as well. Whichever side uses them draws in that side's own type of energy. Using side draws in , which has an effect on the practice of jhana. Using side, on the other hand, results in wrong concentration, wrong , and wrong view.

The 25 Wholesome Mental Factors, Starting with Mindfulness and Faith

There are 25 wholesome cetasikas, of which 19 arise together with every wholesome mind. Buddhism teaches people to cultivate mindfulness, which is itself one of these wholesome mental factors. Once a wholesome mind arises, this mental factor can be trained so that it produces benefit and draws in merit. The sphere of mindfulness can therefore draw merit in, and be refined until it becomes ever brighter and clearer.

Christianity, Islam, and Hinduism, by contrast, use the sphere of to draw merit in instead — and their sphere of faith becomes bright and clear in the same way.

Hiri and Ottappa: Moral Shame and Fear of Wrongdoing

Beyond mindfulness and faith there is also hiri-ottappa — the sense of and fear of doing wrong. Both of these mental factors are grounded in sila, in . When a person's heart is generous, offering safety to both themselves and others, their hiri-ottappa grows bright and clear, and merit is drawn in through it. In truth, this sphere already exists and is already present whenever a wholesome mind arises — it is simply not often put to use. Once we deliberately call on it, that brightness arises, and merit flows through continuously.

Alobha, Adosa, and the Difference Between Abhijjha and Domanassa

There is also alobha and adosa. Alobha arises from not delighting in a mental object — because lobha, , is exactly that delight in an object, that gladness. But if we can settle the mind without being glad or upset, lobha cannot arise. Anyone who wishes to have alobha must therefore learn to settle the mind without delighting in objects. That said, not every feeling of gladness leads to greed — only certain kinds of gladness do. This particular kind of gladness that leads to greed is called , not .

Domanassa, meanwhile, is sorrow or displeasure, and it gives rise to irritation and dissfaction. Every time sorrow arises, the unwholesome side looks for a scapegoat, casting blame and saying it is because of what this person or that person did to hurt us — never blaming ourselves, always blaming others.

Tatramajjhattata: The Mental Factor of Even-Mindedness

Tatramajjhattata cetasika is the mental factor that lets us settle the mind into true neutrality, unmoved by whatever stirs up delight or aversion. If we learn and understand all of these mental factors, meditation becomes much easier, and reaching the first jhana becomes an entirely ordinary, achievable thing. But without this and understanding, without study, we can sit for however many years and make no progress at all — because without study or understanding, we are left relying purely on whatever merit we accumulated in the past.

Wherever Mind Is, Mental Factors Are There Too — So Thought and Feeling Are Not Really Us

Once we understand the mind, we come to see that in every moment, every occasion, every present instant, some particular sphere of citta is bearing fruit. If it is wholesome, it draws in merit; if unwholesome, it draws in demerit. This citta is what makes us think and feel, and it always comes paired with cetasika — the two are inseparable. Wherever mind is, mental factors are there. A wholesome mind must have a wholesome mental factor; an unwholesome mind must have an unwholesome one, because the mental factor is the mood of that mind. A thought without a matching mood will not move us to act — mood and thought must line up together.

For example, when an unwholesome state takes hold, a thought arises admiring something beautiful that belongs to someone else, wanting it for ourselves — and the mental factor of greed, lobha cetasika, must arise alongside it, directing us that we want this person's thing. But if the mood of greed is not there, we will not act on it. Thought is the voice that directs us, but for it to actually direct us, a matching mood must be present.

So every single thought and feeling is not truly us at all — all of it is the result of a citta that is not human. Whenever an unwholesome force can take hold, it brings its own low mind and mental factor and lays them over our heart, forcing the human mind to think in that way. We find ourselves puzzled — why would we think such a thing? — and try to brush it away, but cannot. We do not want this unpleasant feeling, yet it will not go away, because it was never truly ours to begin with; it was simply laid over us. Phra Ajarn says he repeats this point often, because it is such an important matter for how we live our lives. In every moment, mind and mental factors that are not truly ours are laid over us, giving rise to all sorts of mistaken, distorted feelings and thoughts — and demerit then falls on the one who has been taken hold of in this way.

The reverse is also true: when a wholesome force takes hold, it lays over us its own good and beautiful mind and mental factors. Good thoughts and good feelings arise, directing us to speak and act well, to build good causes that draw in merit. Both the wholesome and unwholesome sides take hold of us with a purpose — the wholesome side does so in order to draw in the energy that drives its own system, and the merit that flows through becomes a wholesome result, a wholesome outcome.

The Finer It Gets, the More Moving It Becomes — Up to the Level of the Brahma Body and the Jhana Factors

There are 121 states of citta in total, some on the wholesome side and some on the unwholesome side. On the wholesome side, when a fine, beautiful mind takes hold, we feel moved, pleased by it. But raise it further, to the mind of a celestial body, and we feel even more moved — the good thoughts and good feelings grow even better. And if it is the mind and mental factors of an even finer celestial body layered over us, we become deeply touched, wishing we could have such beautiful thoughts and such gentle, refined feelings forever.

If it is the mind and mental factors of a Brahma body taking hold, it directs us to settle the mind still and refine it into , drawing in merit to refine it further. The mental factors that are the jhana factors — vitakka, vicara, , sukha, and ekaggata — belonging to that Brahma body are then layered over us, drawing in merit and refining us toward purity, helping us reach the first, second, and on to the fourth jhana. But a Brahma body does not take hold easily — it must be the result of past kamma ripening. For those who do reach each level of jhana, it is entirely the fruit of merit accumulated in the past.

Every Moment Is the Result of the Law of Kamma

This, in truth, is simply how human life works: in every present moment, the fruit we experience is the result of operating in that very instant. But if we learn to understand mind and mental factors, we come to see far more clearly, moment by moment, which level of mind and mental factor — wholesome or unwholesome — is taking hold, what effect it has, and what result we ourselves wish for. Once we know the mechanism, it becomes easy to bring our actions into line with what we want. Without that knowledge, life simply drifts about haphazardly. A person who has not studied this still wants to act well, but does not act wisely — and without wisdom in action, the results can only be so-so. There is no way to overcome the unwholesome side at all without understanding mind and mental factors; it alone will remain in control, and reaching the first jhana in meditation will remain difficult.

What Does Abyakata Look Like

While sitting in meditation, a thought suddenly arises: “That's enough, let's rest, I'm tired” — or “Let's go get a coffee first.” This is abyakata. Or after a long stretch of studying, the thought comes to rest first, and after resting, to go play a game, listen to music, or watch a drama. All of these are ways of steering us away from building the good causes that draw in merit, while also not leading us to build the bad causes that draw in demerit. This is exactly what abyakata is — and it is present in our daily lives at every moment.

Whenever we step away from a wholesome state, it is most often abyakata that leads us out of it. If we are dwelling well within a wholesome state and yet feel like leaving it, that too is abyakata. And abyakata is likewise what leads us out of an unwholesome state — when we are caught in something unwholesome, abyakata can lead us out of it as well. In short, abyakata is, more often than not, the one that leads us out of both wholesome and unwholesome states alike.

How Mind and Mental Factors Connect to Modern Psychology

Mind and mental factors connect to modern psychology because the underlying principle is the same. Modern psychology also speaks of three natural categories: good, bad, and not good, not bad. It is simply not as detailed — modern psychology is still far behind Buddhist science. It grasps the main principles reasonably well, but it cannot go into much depth.

Modern psychology comes close to what is meant by attitude — the state of mind, way of thinking, outlook, feeling, and inclination one has toward something or someone, along with the causes behind it and its characteristics — which is close to what Buddhist science teaches. In daily life, this attitude is what determines our decisions and our responses in behaviour; how we turn out each day depends on our own attitude.

There are three types of attitude: a positive attitude, a negative attitude, and one that leans neither way, a neutral attitude. Each attitude, in turn, is made up of three components: the cognitive/reasoning side, the emotional/feeling side, and the behavioural side.

Body, Feeling, Mind, and Dhamma Compared with Modern Psychology

This behavioural component matches what the Buddha himself taught over 2,000 years ago:

Monks, you should clearly discern , feelings, mind, and mental objects.

Here, body means behaviour, matching the behavioural component of modern psychology. When any natural force takes hold, it lays its own body, feeling, mind, and over us — its body is layered over the human body, so that our behaviour comes to follow the behaviour of whatever has taken hold. This is why our behaviour keeps shifting — good one moment, bad the next, coarse one moment, gentle the next — depending entirely on which side has taken hold. If it is an unwholesome force, the behaviour must follow accordingly; this is simply how it is, and it cannot be otherwise. The feeling, which is cetasika, follows suit, and so does the thought, the reasoning mind. All of this together is mind, mental factor, and body.

Buddhist teaching adds one more element beyond this: feeling. Feeling indicates which natural force has taken hold of us. Modern psychology has no equivalent — it works with only three elements: body, mind, and dhamma (reason, feeling, behaviour), whereas Buddhist science has four, and can therefore go into far greater depth.

How Good and Bad Attitudes Shape Our Lives

Having a good attitude brings real benefits: it reduces stress and inner suffering in our personal lives, gives us energy and drive in our work — which benefits our finances — and improves our relationships with others in society. Without a good attitude, however, we fall under the direction of the unwholesome side, creating problems, quarrelling with colleagues, and finding that wherever we go, people simply do not want us around — often without our even realising why.

When a bad attitude arises from an unwholesome state taking hold, it makes us see the world in a negative light: constantly looking for faults or flaws in everything, blaming everything around us, refusing to accept our own mistakes, refusing to listen to others' views, believing our own thinking is always correct, and shutting out any new perspective. It also drains the energy of the people around us — through constant complaining, criticising, and spoiling the atmosphere. This is the bad attitude that results from an unwholesome mind taking hold.

Unwholesome and Wholesome States Each Have Many Levels

Unwholesome mind has many levels, because it comprises many spheres — from the level of a wandering spirit, to an asura, all the way to a hell being. All of them are still greed, hatred, and delusion at root, but differing in intensity, which is why there must be so many spheres and levels. The same is true of the wholesome side, which has many good and beautiful spheres and levels — mindfulness, faith, wisdom, concentration, and many more besides. Because citta has so many levels, cetasika, being the mood of the mind, likewise has just as many levels — whatever level the mind is at, the mental factor matches it exactly, always paired together, because the mental factor is the mood that must correspond to the thought, and that pairing is what is used to compel human beings to act. This is precisely why a person can know full well what is good and what is bad, yet still be unable to stop themselves — because whatever has taken hold directs the thought and, at the same time, pushes with a matching mood until we give in and act on it.