คำสอน · พระอาจารย์สุรพงค์Teaching · Pra Ajarn Suraphong

เจตสิก 19 ดวงที่เกิดพร้อมกุศลจิต: ครบ 6 คู่กายกับจิตที่ทำให้ใจสงบและควรแก่การงานThe 19 Mental Factors of a Wholesome Mind: Six Pairs of Body-and-Mind Qualities That Bring Calm and Fitness for Work

วันเสาร์ที่ 27 มิถุนายน 2569Saturday, 27 June 2026อ่าน ~13 นาที~6 min readฟังต้นฉบับบน YouTubeListen on YouTube

ขนาดตัวอักษรText size

พระอาจารย์สุรพงค์ไล่เรียงเจตสิกทั้ง 19 ดวงที่เกิดพร้อมกับกุศลจิตอย่างละเอียด ตั้งแต่สติ ศรัทธา หิริโอตัปปะ อโลภะ อโทสะ ตัตรมัชฌัตตตาเจตสิก ไปจนถึง 6 คู่ของกายและจิตที่ทำให้เกิดความสงบ ความเบา ความอ่อนโยน ความควรแก่การงาน ความคล่องแคล่ว และความซื่อตรง ก่อนนำเข้าสู่นิมิตองค์พระ ความรัก 3 ประเภทตามธรรมชาติ เมตตาธรรม และอุทิศส่วนบุญPhra Ajarn Suraphong details all nineteen mental factors that arise together with a wholesome mind — mindfulness, faith, conscience and shame, non-greed, non-aversion, equanimity — and the six paired qualities of body and mind that produce calm, lightness, softness, workability, agility, and uprightness. The talk continues into the vision of the crystal Buddha, the three kinds of love found in the three natures, loving-kindness, and merit dedication.

เหตุใดเราจึงต้องดำรงอยู่กับระบบกุศลธรรม

การปฏิบัติมีความจำเป็นและสำคัญต่อทุกๆ ชีวิตอย่างยิ่ง เพราะเราอยู่ภายใต้การควบคุมของธรรมชาติทั้ง 3 ฝ่าย โดยเอาและมาควบคุมทุกๆ สภาพชีวิต มีแต่ธรรมชาติอันเป็นเท่านั้นที่คอยดูแลช่วยเหลือเรา ให้ความเข้าใจผ่านเสียงภายในและความรู้สึกภายใน ธรรมชาติอื่นล้วนไม่ให้คุณให้ประโยชน์ ซ้ำยังก่อทุกข์โทษภัยหากเป็นธรรม ดังนั้นเราจึงจำเป็นต้องเรียนรู้และฝึกฝนให้ดำรงอยู่อย่างสอดคล้องกับระบบกุศลธรรม

พระพุทธพจน์และการกำหนดรู้

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสสอนว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอพึงชัดในกาย เวทนา จิต และธรรม เพื่อขจัดอภิชฌาและโทมนัสของโลกให้สิ้นไป" กำหนดตรงไหนใจจะถูกใส่ไว้ตรงนั้น เมื่อใจมีฐานที่ตั้งชัดเจน การเข้าไปรับรู้ธรรมอันเป็นกุศลก็จะตั้งขึ้น ธรรมทั้ง 84,000 พระธรรมขันธ์ ไม่ว่ากุศล อกุศล หรืออัพยากตธรรม ล้วนตั้งขึ้นได้ที่เดียวคือที่ใจ แต่กุศลนั้นจำเป็นต้องมีฐานที่ตั้งที่ชัดเจน เมื่อมีฐานที่ตั้งชัดเจน ดวงรู้คือดวงจะตั้งขึ้นตรงนั้น พลังงานบริสุทธิ์คือบุญก็จะไหลผ่านเข้ามาในกลางดวงสติ

เจตสิก 19 ดวงที่เกิดพร้อมกับกุศลจิต

เมื่อดวงรู้คือดวงสติตั้งขึ้น นั่นหมายถึงธรรมชาติเป็นกุศลก็ตั้งขึ้น ที่เกิดพร้อมกับกุศลจิตทั้ง 19 ดวงก็จะตั้งขึ้นด้วย อันประกอบด้วยสติ ศรัทธา หิริโอตัปปะ อโลภะ อโทสะ ตัตรมัชฌัตตตาเจตสิก และอีก 6 คู่อันประกอบด้วยกายและจิต ได้แก่ กายปัสสัทธิ-จิตปัสสัทธิ คือความสงบของกายและจิต กายลหุตา-จิตลหุตา คือความเบา ไม่หนัก หลุดพ้นจากความหนัก กายมุทุตา-จิตมุทุตา คือความอ่อนโยนละเอียดอ่อน หลุดพ้นจากความแข็งกระด้าง กายกัมมัญญตา-จิตกัมมัญญตา คือความควรแก่การงาน กายปาคุญญตา-จิตปาคุญญตา คือความคล่องแคล่วว่องไว ไม่เชื่องช้าซึมเซา และกายอุชุกตา-จิตอุชุกตา คือความซื่อตรง เจตสิกทั้ง 19 ดวงนี้เมื่อตั้งขึ้นแล้วจะเหนี่ยวนำบุญเข้ามา แต่เพราะเราไม่ค่อยฝึกฝนไม่ค่อยคุ้นเคย จึงนำพลังงานบุญเข้ามาได้เพียงเล็กน้อย หากเราฝึกฝนใช้เจตสิกเหล่านี้อยู่เสมอ คุณภาพของเจตสิกก็จะดีขึ้นเรื่อยๆ

จากเจโตวิมุตติสู่ปัญญาวิมุตติ

เจตสิกที่เกิดพร้อมกุศลนั้นเพียงพอที่จะให้เราเข้าถึงได้ แต่หากปรารถนาจะเข้าถึงปัญญาวิมุตติ เราจะต้องอาศัยปัญญาเจตสิกในการเรียนรู้ทำความเข้าใจกับผู้รู้ภายในให้ลึกซึ้งมากขึ้น ในเบื้องต้นเราต้องกำหนดรู้ถึงสติ สติคือการระลึกรู้ระลึกได้ ขาดสติเราก็ไม่อาจระลึกรู้ระลึกได้เลย ยิ่งเราฝึกฝนกำหนดรู้ สติจะเหนี่ยวนำบุญเข้ามามากจนกระทั่งมีการเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้น ศรัทธาเจตสิกก็จะมีคุณภาพมากขึ้นตามไปด้วย พระเดชพระคุณหลวงปู่จึงสอนให้ "ประกอบเหตุแล้วสังเกตผล"

หิริโอตัปปะ อโลภะ อโทสะ และตัตรมัชฌัตตตาเจตสิก

เราจำเป็นต้องพัฒนาพื้นฐานที่งดงามของใจคือหิริโอตัปปะ ความละอายและความเกรงกลัวต่อบาป ซึ่งเป็นผลแห่ง อีกทั้งต้องตระหนักถึงความไม่ยินดียินร้าย ไม่ดีใจไม่เสียใจกับสิ่งใดๆ ที่ปรากฏขึ้น อโลภะและอโทสะก็จะตั้งขึ้น แล้วให้วางเฉยด้วยตัตรมัชฌัตตตาเจตสิก องค์ประกอบเหล่านี้ล้วนเอื้อต่อการทำให้กายและจิตเกิดปัสสัทธิคือความสงบ ไม่กระสับกระส่าย ไม่วุ่นวายสับสน รวมทั้งเจตสิกอีก 6 คู่ที่ทำให้กายและจิตสงบ เบา อ่อนโยน ควรแก่การงาน คล่องแคล่ว และซื่อตรง สามารถดำเนินไปสู่ปฐมฌานได้ง่ายขึ้น

การเจริญสัมมาสติด้วยกรรมฐานที่คุ้นเคย

ในการเจริญเพื่อพัฒนาไปสู่ เราต้องกำหนดกรรมฐานใดกรรมฐานหนึ่งที่เราคุ้นเคยให้ตั้งขึ้น ยกอารมณ์นั้นขึ้นมาพิจารณาใคร่ครวญอยู่ในอารมณ์นั้นด้วยความเพียร บุญจะไหลผ่านเข้ามาชำระมลทินให้เบาบางลง จนใจเกิดขึ้นมาอิ่มใจ เพียงแค่เรากำหนดรู้ให้รู้อยู่เสมอไม่เผลอ ดวงรู้คือดวงสติก็จะเหนี่ยวนำเอาบุญเข้ามาชำระให้เบาบางเอง เมื่อมลทินประจำมิติหมดไป ใจก็จะหลุดพ้นจากมิติหยาบไปสู่มิติที่ละเอียดกว่า

คุณสมบัติของดวงบุญและสมบัติละเอียด

ภายในดวงบุญแต่ละดวงประกอบด้วยธรรมธาตุบริสุทธิ์ศักดิ์สิทธิ์ มีฤทธิ์มีเดชมีอานุภาพ สามารถขจัดมลทินเครื่องเศร้าหมองอันเป็นตัวก่อปัญหาอุปสรรค ทั้งวิบากกรรม วิบากมาร วิบากศักดิ์สิทธิ์ ภัยพิบัติต่างๆ ให้หมดสิ้นไป ภายในดวงบุญยังเปี่ยมด้วยความสบายใจ ซึ่งเกื้อกูลให้เราสามารถดำรงชีวิตอย่างเป็นสุขได้ ไม่ว่าจะกิน จะนอน จะพูดคุย จะทำงาน ล้วนต้องอาศัยบุญมาทรงสภาพ หากปราศจากบุญ ชีวิตก็จะเป็นทุกข์ มีแต่ความกังวล เบื่อหน่าย เครียด รำคาญ ภายในดวงบุญยังประกอบด้วยสมบัติละเอียดทั้งรูปสมบัติ ทรัพย์สมบัติ คุณสมบัติ บริวารสมบัติ ลาภยศสรรเสริญสุขมรรคผลนิพพาน ซึ่งจะดึงดูดสมบัติหยาบของโลกมาสู่ชีวิตเรา

การทำใจให้สบายและสัมมาอะระหัง

ในการดำรงอยู่กับระบบกุศลธรรมนั้น พื้นฐานที่สุดคือต้องทำใจให้สบาย ฝึกให้มีสติอยู่กับความสบายใจ ระลึกรู้อยู่กับความสบายใจ แล้วเอาใจที่สบายนี้มาอยู่กับพระรัตนตรัย โดยเอ่ยนามท่านว่า "" ซึ่งเป็นเนมิตกนามหมายถึงพระผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ ไกลจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งปวง

นิมิตองค์พระธรรมกายแก้ว

เมื่อเอ่ยนามท่าน ท่านจะปรากฏขึ้นเป็นแก้วใสสะอาดบริสุทธิ์ ประทับอยู่บนแผ่นภายในเต็มรอบหน้าตัก มีเกตุดอกบัวตูมใสแวววาวสว่างไสว ท่านจะเอาธาตุธรรมเห็น จำ คิด รู้ ดิน น้ำ ลม ไฟ อากาศธาตุ ของเรามากลั่นให้ใสสะอาดบริสุทธิ์ ขจัดวิบากกรรม วิบากมาร บาปศักดิ์สิทธิ์ ภัยพิบัติต่างๆ ท่านขยายซ้อนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับตัวเรา เพราะท่านคือตัวตนที่แท้จริงของเรา ให้เราสวมความรู้สึกว่าเราเป็นองค์พระ องค์พระเป็นตัวเรา ทั้งเนื้อทั้งตัวเราล้วนเป็นองค์แก้วที่สว่างไสวใสเย็นสะอาดบริสุทธิ์

พระนิพพานและผู้ตั้งอยู่ในคุณงามความดีสากล

พระนิพพานคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันต์เจ้าทั้งปวง แม้ท่านหลุดพ้นจากวัฏสงสารแล้วก็ยังคงเกื้อกูลสรรพสัตว์ เอาสรรพสัตว์ไว้ในกลางของท่าน สรรพสัตว์ใดที่ตั้งอยู่ในคุณงามความดีอันเป็นสากล แม้จะนับถือศาสนาใดหรือไม่มีศาสนาเลยก็ตาม ก็จะปรากฏสว่างไสวในกลางของพระรัตนตรัยและพระนิพพานเช่นเดียวกับเรา

เมตตาธรรม: ความรัก 3 ประเภทตามธรรมชาติ 3 ฝ่าย

เมื่อพระนิพพานเกื้อกูลประโยชน์ให้เราแล้ว เราก็จะมาเกื้อกูลประโยชน์แก่ชาวโลกและสรรพสัตว์ด้วยการเจริญ ความรักมีหลายประเภทตามธรรมชาติ 3 ฝ่าย ความรักของอกุศลนั้นเห็นแก่ตัวเอาแต่ได้ สร้างความเดือดเนื้อร้อนใจให้ทั้งตนเองและผู้อื่น แต่ความรักของกุศลนั้นเปี่ยมด้วยความปรารถนาดีอย่างจริงใจและบริสุทธิ์ใจ ให้คุณให้ประโยชน์ทั้งผู้ให้และผู้รับความรัก เช่นความรักของมารดาที่มีต่อบุตรน้อยๆ ของตน เพียงแค่เรากำหนดรู้ถึงธรรม ดวงเมตตาธรรมก็จะตั้งขึ้นพร้อมเหนี่ยวนำพลังงานบริสุทธิ์คือบุญไหลผ่านเข้ามาอย่างต่อเนื่อง มีคุณสมบัติพิเศษคือสามารถขจัดปฏิฆะความขัดเคืองที่มีอยู่ในบรรยากาศได้

การแผ่ขยายเมตตาไปทั่วโลกและจักรวาล

ให้แผ่ขยายใจที่เปี่ยมด้วยความรักและความปรารถนาดีครอบคลุมบ้านเรือนที่พักอาศัยของเรา แล้วขยายไปทั้งหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ จังหวัด ประเทศ ประเทศเพื่อนบ้าน จนครอบคลุมทั้งโลกให้เป็นโลกแก้วที่สว่างไสวใสเย็นสะอาดบริสุทธิ์ ขอชาวโลกและสรรพสัตว์จงพ้นทุกข์มีความสุขทั่วหน้า ทั้งภุมมเทวา รุกขเทวา อากาศเทวา พรหม อรูปพรหม สัตว์นรก อสุรกาย สัตว์เดรัจฉาน แล้วขยายต่อไปสู่จักรวาล ครอบคลุมดวงดาวน้อยใหญ่นับล้านดวงและหมื่นโลกธาตุแสนโกฏิจักรวาลอนันตจักรวาล

การอุทิศส่วนบุญและอธิษฐานจิตปิดท้าย

เราอุทิศส่วนแห่งบุญนี้แก่บุพการี บิดามารดา พี่น้อง ปู่ย่าตายาย ครูบาอาจารย์ผู้มีอุปการคุณ เทวาที่คอยช่วยเหลือ ผู้เลี้ยงผู้รักษา และทั้งหลาย ขอซึ่งกันและกัน จากนั้นรวมใจหยุดนิ่งไปในกลางของพระรัตนตรัยและมหาปูชนียาจารย์ อาศัยช่วงเวลาอันเป็นอุดมมงคลนี้ อธิษฐานจิตตั้งให้เส้นทางการสร้างบารมีเปี่ยมด้วยความรู้คู่ความสุขและ ขอบุญบารมีจงประมวลรวมกันเป็นบุญศักดิ์สิทธิ์ ช่วยขจัดวิบัติ บาป วิบากกรรม อุปสรรคต่างๆ ทั้งโลภะ โทสะ โมหะ ราคะ ทิฏฐิ ตัณหา อุปาทาน ให้สิ้นเชื้อไม่เหลือเศษ ให้มีดวงตาเห็นธรรม แทงตลอดใน มีสุขภาพแข็งแรง อายุยืนยาว และเมื่อละโลกขอให้ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต เมื่อกลับมาสร้างบารมีในโลกมนุษย์ก็ขอให้เกิดในครอบครัวสัมมาทิฏฐิ ครอบครัวแก้ว ครอบครัวธรรมกาย จบด้วยบทสวดสัพเพพุทธาฯ

Why We Must Abide Within the Wholesome System

practice matters greatly to every life, because we live under the control of three natures, governed by and . Only nature looks after us, offering understanding through inner voice and inner feeling. Every other nature gives no benefit and, if unwholesome, brings only suffering — so we must learn and train ourselves to live in harmony with the wholesome system.

The Buddha's Teaching and the Act of Discerning

The Buddha taught: "Monks, you should clearly discern the body, feelings, mind, and mental objects, to eliminate covetousness and grief in the world." Wherever we place attention, the mind settles there. Once the mind has a clear base, wholesome states can arise there. All 84,000 sections of Dhamma — wholesome, unwholesome, or neutral — can arise only at the mind; but the wholesome kind specifically needs a clear base. Once established, — the sphere of knowing — arises there, and pure energy, merit, flows into its center.

The 19 Mental Factors That Arise With a Wholesome Mind

When mindfulness arises, the wholesome nature has arisen, and with it all nineteen s that accompany a wholesome mind: mindfulness, faith, conscience and moral shame, non-greed, non-aversion, and equanimity, together with six paired qualities of body and mind — bodily and mental (passaddhi), bodily and mental lightness (lahuta, freedom from heaviness), bodily and mental softness (mudutā, freedom from rigidity), bodily and mental workability (kammaññatā, fitness for the task), bodily and mental proficiency (pāguññatā, agility rather than sluggishness), and bodily and mental uprightness (ujukatā). Once these nineteen factors arise, they draw merit inward; but because we are unaccustomed to using them, only a little pure energy comes through. With repeated practice, their quality steadily improves.

From Liberation of the Heart to Liberation Through Wisdom

The mental factors that accompany a wholesome mind are enough to bring us to liberation of the heart. But to reach liberation through wisdom, we need the mental factor of wisdom itself, to deepen our understanding of the inner knower. First we must attend to mindfulness — the faculty of recollection; without it, nothing can be recalled. The more we practice attending, the more mindfulness draws merit inward until real change appears, and faith likewise grows in quality. This is why our revered teacher taught us to "act on the cause, then observe the result."

Conscience, Non-Greed, Non-Aversion, and Equanimity

We must cultivate the beautiful foundations of the mind: conscience and moral shame, the fruit of , and an awareness free of pleasure or displeasure toward whatever arises — from which non-greed and non-aversion emerge, resting evenly through the equanimity factor. All these support bodily and mental tranquility, free from restlessness and confusion, together with the other six paired qualities that bring calm, lightness, softness, workability, agility, and uprightness — smoothing the path toward the first jhana.

Cultivating Right Mindfulness With a Familiar Meditation Object

To develop toward , settle on a familiar meditation object, raise that feeling, and contemplate it steadily and diligently. Merit flows in to purify defilements, lightening them until and fullness arise in the heart. Simply by attending without lapsing, mindfulness draws merit inward to purify on its own; as each dimension's defilements clear, the mind is freed from coarser dimensions into subtler ones.

The Qualities of Merit and Its Refined Treasures

Each sphere of merit is composed of sacred, pure Dhamma-substance, able to dissolve the defilements behind kammic results, obstruction, sin, and calamity. Within it lies and ease that sustain a comfortable life — eating, resting, speaking, working all depend on it. Without merit, life becomes suffering — worry, boredom, stress, irritation. Merit also carries refined treasures of form, wealth, virtue, followers, and honor, which draw the corresponding coarse treasures of the world into our lives.

Settling the Mind and "Samma-Araham"

The most basic foundation for abiding within the wholesome system is a comfortable mind. Train mindfulness to rest with that comfort, then bring it to the Triple Gem by reciting "Samma-Araham," an epithet meaning "one who practices rightly, far from all defilements."

The Vision of the Crystal Dhammakaya

As we recite, a crystal Buddha image appears — clear, pure, seated within a sphere of Dhamma filling the lap, with a lotus-bud crown, radiant. He refines our elements of seeing, remembering, thinking, and knowing, dissolving the results of kamma, sin, and calamity. He merges as one with us, because he is our true self; we take on the feeling that we are the crystal image and it is us, our whole body radiant, clear, cool, clean, and pure.

Nirvana and Those Who Abide in Universal Goodness

Nirvana is the abode of every Buddha, every solitary Buddha, and every Arahant — those liberated from samsara. Though liberated, they never stop benefiting beings, holding all beings within them. Any being who abides in universal goodness, regardless of religion or none, appears radiant within the Triple Gem and Nirvana just as we do.

Loving-Kindness: Three Kinds of Love From the Three Natures

As Nirvana benefits us, we go on to benefit the world by cultivating . Love takes different forms according to the three natures. Unwholesome love is selfish and self-serving, causing distress to oneself and others. Wholesome love, however, is filled with sincere, pure-hearted goodwill, benefiting both giver and receiver — like a mother's love for her young child. Simply resolving on metta causes it to arise, a radiant sphere drawing in a continuous stream of pure energy, with the special power to dissolve resentment in the atmosphere.

Radiating Loving-Kindness Across the World and Universe

Extend this loving heart to cover our home, then the village, sub-district, district, province, country, and neighboring nations, until it covers the entire world, turning it into a crystal world. May the people of the world and all beings — devas of every heavenly realm, brahmas, and beings in hell, hungry ghosts, and animals — be free from suffering and find happiness. Extend it further across the universe, over countless stars and infinite world-systems.

Dedicating Merit and Closing Aspiration

We dedicate this merit to our parents, siblings, grandparents, teachers who have shown us kindness, helping devas, caretakers, and all karmic counterparties (khu-kam-khu-wen), asking for mutual forgiveness. We then rest the mind, still, within the Triple Gem and the great masters. Using this auspicious moment, we set our resolve that our path of building perfections be filled with wisdom, happiness, and . May all accumulated merit dissolve misfortune, sin, and every obstacle — greed, hatred, delusion, lust, , wrong view, craving, and clinging — leaving no trace. May we attain the eye of Dhamma, penetrate the of Dhammakaya, enjoy good health and long life, and when we pass may we be born in the Dusit heaven, returning to a family of right view, a crystal family, a Dhammakaya family. The teaching closes with the traditional Pali chant of homage.