คำสอน · พระอาจารย์สุรพงค์Teaching · Pra Ajarn Suraphong

ความสำคัญของจิต เหตุใดจึงต้องหมั่นแก้ไขThe Importance of the Mind, and Why It Must Be Corrected

วันอังคารที่ 24 มีนาคม 2569Tuesday, 24 March 2026อ่าน ~6 นาที~3 min readฟังต้นฉบับบน YouTubeListen on YouTube

ขนาดตัวอักษรText size

พระอาจารย์อธิบายว่าจิตมีทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล หากไม่แก้ไขฝึกฝนจะถูกจิตบังคับไปในทางที่ไม่ดี จึงต้องเจริญสมถะและวิปัสสนาเพื่อยกจิตให้สูงขึ้นเรื่อย ๆThe teacher explains that the mind holds both wholesome and unwholesome states — left uncorrected, it forces us into unskillful action, so samatha and vipassana practice is needed to steadily elevate the mind.

มีผู้ถามว่า คำว่า "จิต" เป็นสิ่งจำเป็นที่เราต้องแก้ไข มิฉะนั้นมันจะบังคับให้เราใช้มันไปในทางที่ไม่ถูกต้องอยู่ทุกวัน ขอให้ท่านช่วยอธิบายเพิ่มเติม

จิตคืออะไร กุศลจิตและอกุศลจิต

พระอาจารย์อ้างโอวาทของครูบาอาจารย์ผู้ล่วงลับว่า จิตเป็นของจำเป็นที่เราต้องแก้ไข มิฉะนั้นมันจะบังคับให้เราใช้มันอยู่ทุกวัน หากใช้มันไม่เป็นก็จะถูกข่มเหง จิตคือผู้รู้แจ้งใน ว่าโดยย่อมีถึง 89 ดวง ซึ่งหมายถึงส่วนที่เราจำเป็นต้องใช้อยู่ จิตนั้นมีทั้งจิตที่เป็นและจิตที่เป็น เมื่อธรรมชาติฝ่ายกุศลหรืออกุศลผลัดกันเข้ามาเป็นเจ้าเรือน ก็จะเอากาย เวทนา จิต และธรรมเข้ามาซ้อนทับในกาย เวทนา จิต ธรรมของเรา คือเป็นกายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต ธรรมในธรรม

เสียงภายในและเจตสิก

ความรู้สึกนึกคิดเกิดจากจิตและ เจตสิกอาศัยจิต คืออารมณ์ของจิตนั่นเอง จิตเปรียบเหมือนเสียงภายในที่อยู่กับเราตลอดเวลา คล้ายกับอยู่คนเดียวแต่เหมือนมีสองคน เพราะมีจิตสำนึกคือตัวเรา กับจิตใต้สำนึกที่คอยกระซิบชักชวนชี้นำอยู่ตลอด ชวนไปโน่นไปนี่ ชวนดูหนัง ชวนกินนั่นกินนี่ บางครั้งก็ดีแสนดี บางครั้งก็ร้ายแสนร้าย จิตอันเป็นกุศลก็จะดี จิตอันเป็นอกุศลก็จะร้าย คอยบ่นคอยข่มคอยขู่กดดันเรา ท่านจึงบอกว่าจำเป็นต้องแก้ไข ให้เราเรียนรู้ที่จะดำรงอยู่กับจิตอันเป็นกุศล โดยการเจริญ ที่กาย เวทนา จิต และ จนความยินดียินร้ายหมดสิ้นไป

แก้ไขจิตด้วยสมถะและวิปัสสนา

หากไม่แก้ไข จิตฝ่ายอกุศลก็จะบังคับให้เรากระทำการอันไม่ถูกต้องไม่ดีงาม เป็นการเหนี่ยวนำพลังงานอันเป็นบาปเข้ามาพร้อมความวิบัติ ทำให้เดือดร้อน จึงต้องแก้ไขด้วยการหมั่นเจริญและ การรักษาจะแก้ไขในเรื่องคำพูดและการกระทำ ส่วนจะแก้ไขเรื่องจิตกับเจตสิก เสียงภายในที่ดีงามและอารมณ์ความรู้สึกที่ดีงามเป็นส่วนของจิตเจตสิกฝ่ายกุศล ส่วนความรู้สึกนึกคิดที่ไม่ดีงามล้วนเป็นจิตเจตสิกฝ่ายอกุศล จึงจำเป็นต้องรู้ ทำความเข้าใจ และฝึกฝนดำรงอยู่กับจิตเจตสิกฝ่ายกุศล

สมถะจะช่วยให้หลุดพ้นจากอารมณ์ไม่ดีทั้งหลายที่ครอบงำ เช่น ราคะความกำหนัดยินดีในกาม ทางรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส ส่วนวิปัสสนาเกี่ยวข้องกับตรรกะเหตุผล ช่วยแก้ไขพัฒนาปัญญา สมถะเป็นเครื่องเหนี่ยวนำกระแสธารแห่งบุญเข้ามาชำระจิตใจให้สะอาดบริสุทธิ์ ยกภูมิแห่งจิตให้สูงขึ้น ส่วนวิปัสสนาจะช่วยให้รู้เห็นตรงตามความเป็นจริง หลุดพ้นจากและโมหะความเห็นผิดทั้งปวง วิปัสสนามีตั้งแต่เบื้องต้น ท่ามกลาง และเบื้องปลาย เบื้องต้นเริ่มจากสุตมยปัญญาและจินตมยปัญญา เบื้องกลางคือภาวนามยปัญญา ส่วนเบื้องปลายต้องอาศัยแสงสว่างธรรม จักขุญาณทัศนะและวิชชา รวมเรียกว่าปัญญาอันเป็นไปเพื่อการหลุดพ้น เกิดจากสมถะ ปัญญาวิมุตติเป็นผลจากวิปัสสนา ทั้งสองนี้ใช้ยกจิตยกใจให้ดีงามเป็นคุณเป็นประโยชน์ หลุดพ้นจากอกุศลทั้งหลาย

ผลของการไม่แก้ไขจิต

หากไม่เจริญสมถะวิปัสสนา ปล่อยใจยินดีพอใจในตัณหา ราคะ ฉันทะ นันทิความเพลิน ภวตัณหา วิภวตัณหา อุปายะที่นำไปสู่ภพ และอุปาทานความยึดมั่นถือมั่น สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นเครื่องมือที่อกุศลใช้ฉุดให้จิตตกต่ำ ไปสู่ภูมิอันเป็นทุคติ ย่อมก่อทุกข์โทษภัยทั้งในปัจจุบันและอนาคต เพราะเมื่อไม่ดำรงอยู่ในกุศล อกุศลก็เข้ามาเป็นเจ้าเรือน นำจิตเจตสิกฝ่ายต่ำมาข่มเหงกดดัน เหนี่ยวนำพลังงานบาปเข้ามา ก่อวิบากกรรมให้ผลเป็นทุกข์โทษภัยแก่เรา ดังนั้นจึงต้องเริ่มต้นจากการเจริญสัมมา กำหนดรู้ในกาย เวทนา จิต ธรรม ขจัดอภิชฌาและโทมนัสของโลกให้สิ้นไป แล้วพัฒนาไปสู่อันมีสมถะและวิปัสสนา เพื่อแก้ไขและยกจิตยกใจให้สูงส่งดีงามยิ่ง ๆ ขึ้นไป

A lay follower asked: the word "mind" (jit) refers to something we necessarily have to correct — otherwise it forces us to use it wrongly, every single day. Could the teacher explain this further?

What the Mind Is: Wholesome and Unwholesome States

The teacher recalled the teaching of a late revered elder teacher, who said the mind is something necessary for us to correct; otherwise it will force us to use it day after day, and if we don't know how to handle it, it will oppress us. The mind is the knower within existence — broadly speaking there are 89 states of mind, referring to the portion we necessarily make use of. The mind includes both wholesome and unwholesome states. When either wholesome or unwholesome nature takes turns becoming the "master of the house," it overlays body, feeling, mind, and mental objects — becoming body within body, feeling within feeling, mind within mind, and mental objects within mental objects.

The Inner Voice and Mental Factors

Thoughts and feelings arise from mind and s; mental factors depend on the mind — they are essentially the mind's emotional content. The mind is like an inner voice that stays with us all the time, so that being alone can feel like being two people — there is the conscious mind, which is "us," and the subconscious mind, which keeps whispering and suggesting things: inviting us here, there, to watch something, to eat this or that. Sometimes it is wonderfully good, sometimes terribly bad. A wholesome mind is good; an unwholesome mind is bad, nagging, oppressing, and pressuring us. This is why it must be corrected — we need to learn to abide with mind, by developing , keeping steady awareness on body, feeling, mind, and mental objects, until liking and disliking are entirely exhausted.

Correcting the Mind Through Samatha and Vipassana

Left uncorrected, mind forces us into wrong and unskillful action, drawing in unwholesome energy along with misfortune, causing suffering. The remedy is to steadily develop (calm) and (). Keeping precepts corrects speech and action; concentration corrects the mind and mental factors. Wholesome inner voices and wholesome feelings belong to the wholesome mind and mental factors; unwholesome thoughts and feelings belong to the unwholesome side. So we must understand this, and train ourselves to abide with the wholesome mind and mental factors.

Samatha helps free us from being overwhelmed by unwholesome emotions — such as sensual desire arising through form, taste, smell, sound, and touch. Vipassana relates to reason and logic, and develops wisdom. Samatha draws in the stream of merit that purifies the mind and elevates its level; vipassana helps us see things as they truly are, freeing us from and wrong view. Vipassana unfolds in stages — beginning, middle, and final. The beginning stage starts with wisdom born of learning and of reflection; the middle stage is wisdom born of meditative development; the final stage requires the light of , the eye of insight, and direct — together called the wisdom that leads to liberation. Liberation of mind arises from samatha, liberation through wisdom arises from vipassana; both are used to elevate the mind toward what is wholesome and beneficial, freeing it from unwholesome states.

What Happens Without This Practice

Without developing samatha and vipassana, if the mind indulges in craving, desire, delight, craving for existence, craving for non-existence, the drive toward rebirth, and clinging — all of these become tools the unwholesome mind uses to drag it downward, toward lower and unfortunate states, producing suffering both now and in the future. Once we stop abiding in wholesome states, the unwholesome takes over as master of the house, bringing lower mental states to oppress us, drawing in unwholesome energy that ripens as suffering. This is why practice must begin with right — steady awareness of body, feeling, mind, and mental objects, clearing away covetousness and displeasure toward the world — and then develop into , comprising both samatha and vipassana, to correct and steadily elevate the mind to ever greater goodness.