คำสอน · พระอาจารย์สุรพงค์Teaching · Pra Ajarn Suraphong

ยึดเมืองได้ก็ตั้งผู้ปกครอง: อุปมาสงครามของธรรมชาติที่ผลัดกันครองใจเราConquer the City, Install the Ruler: The War Simile for Whichever Nature Seizes Our Mind

วันจันทร์ที่ 1 ธันวาคม 2568Monday, 1 December 2025อ่าน ~13 นาที~7 min readฟังต้นฉบับบน YouTubeListen on YouTube

ขนาดตัวอักษรText size

พระอาจารย์สุรพงค์เปรียบธรรมชาติฝ่ายกุศลและอกุศลเหมือนกองทัพที่ยึดเมืองได้แล้วก็แต่งตั้งผู้ปกครองมาบงการทุกอย่างให้เป็นไปตามต้องการ เมื่อธรรมชาติฝ่ายใดเข้าซ้อนจิตเจตสิกของเราได้ ก็จะควบคุมความคิดและความรู้สึกของเราไปตามธาตุของฝ่ายนั้น ท่านสอนให้กำหนดรู้ในกายเวทนาจิตธรรมเพื่อสังเกตเห็นความแตกต่างระหว่างพฤติกรรมที่ถูกกุศลกับอกุศลครอบงำ แล้วค่อยๆ ปล่อยวางความยึดมั่นถือมั่นPhra Ajarn Suraphong compares the wholesome and unwholesome natures to armies that, once they conquer a city, install their own ruler to govern everything according to their own agenda. Whichever nature manages to superimpose itself onto our mind and mental factors takes control of our thoughts and feelings according to its own character. He teaches focused awareness of body, feeling, mind, and mental objects as the way to notice the difference between wholesome- and unwholesome-dominated behavior, and gradually let go of clinging.

เห็นภาพชีวิตชัดขึ้น: กลไกการทำงานของธรรมชาติที่ควบคุมเรา

พระอาจารย์เริ่มต้นด้วยการชวนมองภาพชีวิตให้ชัดเจนขึ้นว่า มีกลไกการทำงานของธรรมชาติที่อาศัยธรรมเป็นเครื่องมือมาซ้อนบังคับจิตและของเรา ซึ่งมีอยู่หลายระดับ ไม่ใช่ระดับเดียว โดยธรรมชาติฝ่ายนั้นจะเลือกจิตเจตสิกให้สอดคล้องกับคลื่นความถี่ของเราในขณะนั้น

อุปมายึดเมือง: เมื่อธรรมชาติซ้อนเข้ามาก็แต่งตั้งผู้ปกครอง

พระอาจารย์เปรียบเทียบว่า เมื่อธรรมชาติฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งซ้อนเข้ามาในจิตของเราได้ ก็เหมือนกับกองทัพที่ยึดเมืองได้แล้ว จึงแต่งตั้งผู้ปกครองขึ้นมาบงการจัดการทุกอย่างให้เป็นไปตามความต้องการของฝ่ายตน โดยมีเป้าหมายเพื่อทรัพยากรทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็นทรัพยากรภายนอก เช่น เงินทอง หรือทรัพยากรภายใน คือพลังงานบุญและพลังงานบาปที่ใช้ขับเคลื่อนระบบของแต่ละฝ่าย

จิต 89 ดวง กับเจตสิกที่ประกอบอยู่ภายใน

พระอาจารย์อธิบายว่าจิตมีทั้งหมด 89 ดวงโดยย่อ หรือ 121 ดวงโดยละเอียด เป็นจิตที่ยังอยู่ในทั้ง 3 ตั้งแต่สัตว์นรกเรื่อยไปจนถึงระดับโคตรภูจิต และจิตของพระโสดาบัน สกทาคามี อนาคามี จิตแต่ละดวงจะมีเจตสิกประกอบอยู่ภายใน จิตกับเจตสิกเป็นของคู่กัน คือความคิดกับความรู้สึก ความคิดใช้ในการชี้นำด้วยเสียง ส่วนความรู้สึกก็คอยปลุกอารมณ์ให้เรามีความรู้สึกอยากทำตาม

เสียงและความรู้สึกที่ไม่ใช่ของเราเอง

พระอาจารย์ชี้ให้เห็นว่า หากเป็นความคิดและความรู้สึกของเราเองจริงๆ เพียงแค่หยุดคิดก็ควรจะหายไป แต่บางความคิดที่เราพยายามปฏิเสธกลับไม่หายไป แสดงว่ามันไม่ใช่ความคิดและความรู้สึกของเรา แต่มีบางสิ่งบางอย่างคอยแทรกแซงและครอบงำเราอยู่ตลอดเวลา เพื่อเหนี่ยวนำพลังงานเข้ามา ต้องการพลังงานบุญมาขับเคลื่อนระบบกุศล ก็ต้องการพลังงานบาปมาขับเคลื่อนระบบของตน

เรียนรู้อกุศลเพื่อหลีกเลี่ยง เรียนรู้กุศลเพื่อเข้าถึง

ท่านสอนว่าเราจำเป็นต้องเรียนรู้ทำความเข้าใจความเป็นไปของอกุศล เพื่อจะได้เห็นทุกข์โทษภัยและหลีกเลี่ยงไม่ยุ่งเกี่ยวด้วย หากไปยุ่งเกี่ยวโดยความไม่รู้ก็จะเดือดร้อน ส่วนกุศลนั้นเมื่อเรียนรู้เข้าใจแล้วจะเห็นคุณเห็นประโยชน์ และสามารถทำตัวให้สอดคล้องหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียวกับระบบกุศลธรรม ซึ่งจะยกจิตยกใจเราสู่ความดีงามยิ่งขึ้น

บุญและบารมี: สิ่งจำเป็นในการดำเนินชีวิต

พระอาจารย์อธิบายว่าในการดำรงชีวิต สิ่งสำคัญที่เราต้องการคือพลังงานบุญและบารมี หากขาดบกพร่องส่วนใด ปัญหาก็จะเกิดขึ้น ท่านยกตัวอย่างว่า หากเรายากจน นั่นเพราะความหวงแหนเกิดขึ้นในชีวิต ทำให้ใจคับแคบ ยิ่งคับแคบใจก็ยิ่งเล็ก บุญที่ไหลผ่านก็เป็นดวงบุญเล็กๆ สมบัติละเอียดก็เล็กตามไปด้วย

ทำใจให้กว้างขวางด้วยเมตตา เพื่อให้บุญไหลผ่านได้สะดวก

เราจึงจำเป็นต้องทำให้ใจกว้างขวาง เอื้อเฟื้อ ชุ่มชื่นด้วย หากใจแห้งแล้งไร้น้ำใจ จะเกิดความฝืดเคือง ขัดเคืองง่าย การให้บุญไหลผ่านเพื่อขับเคลื่อนระบบกุศลธรรมจึงเป็นไปได้ยาก พระอาจารย์สอนให้เริ่มจากการกำหนดใจให้มีความปรารถนาดีต่อตนเองและผู้อื่น เมื่อตั้งขึ้น จะเหนี่ยวนำพลังงานบริสุทธิ์คือบุญให้ไหลผ่านเข้ามาขับเคลื่อนระบบกุศลธรรม

สติตั้งขึ้นก่อน แล้วจึงกำหนดธรรมอื่นตามมาได้

พระอาจารย์อธิบายว่าในการกำหนดใจ จะตั้งขึ้นมาก่อนเสมอ เมื่อสติตั้งขึ้นแล้วเราจึงสามารถกำหนดธรรมอื่นๆ ในพระพุทธธรรม 84,000 พระธรรมขันธ์ได้ ไม่ว่าจะเป็นเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา หรือธรรมอื่นใด กำหนดถึงธรรมใด ธรรมนั้นก็จะตั้งขึ้น ความชัดเจนมากน้อยขึ้นอยู่กับความคุ้นเคย

ทัศนคติดีหรือไม่ดี ขึ้นอยู่กับฉากหลัง

พระอาจารย์ชี้ว่าประสบการณ์ทั้งภายในและภายนอกจะดีหรือไม่ดีขึ้นอยู่กับทัศนคติ และทัศนคติจะดีหรือไม่ดีก็ขึ้นอยู่กับฉากหลังที่ซ้อนอยู่ ถ้าฉากหลังไม่ดี ก็จะชี้นำให้เกิดทัศนคติไม่ดี ถ้าฉากหลังดี ก็จะสอนให้เราได้รู้ถึงทัศนคติที่ถูกต้อง เราจึงต้องสังเกตทุกความคิดความรู้สึกว่านั่นไม่ใช่ตัวเรา แต่เป็นส่วนของจิตเจตสิกฝ่ายที่ซ้อนลงมาชี้นำ

สังเกตพฤติกรรมทางกาย: กุศลทำให้สงบนิ่ง อกุศลทำให้ทุรนทุราย

ในส่วนของกาย พระอาจารย์สอนให้สังเกตพฤติกรรมทางกาย หากฝ่ายกุศลซ้อนลงมา พฤติกรรมทางกายจะสงบนิ่ง สุภาพเรียบร้อย แต่ถ้าอกุศลเข้ามาครอบงำ เราจะรู้สึกถึงสภาวะที่ทนได้ยาก คับแค้น กระวนกระวาย ทุรนทุราย เพราะกายในกายที่ซ้อนเข้ามาไม่อาจสงบนิ่งอยู่ในสภาวะนั้นได้ ส่วนหากเป็น ก็จะรู้สึกสบายๆ กายวิเวก ใจวิเวก สงบ นิ่งไปเรื่อยๆ

ประกอบเหตุ สังเกตผล: หลักที่หลวงปู่สอน

พระอาจารย์เชื่อมโยงกับคำสอนของหลวงปู่ที่ว่า "ประกอบเหตุ สังเกตผล คนของเธอประเสริฐนัก" การประกอบเหตุคือการกำหนด เช่น กำหนดอยู่กับคำบริกรรมภาวนา หรือกำหนดให้ใจอยู่กับระบบกุศลธรรม อยู่กับพระรัตนตรัย อยู่กับพระนิพพาน หรือเพียงแค่กำหนด "สติผู้สบาย" คือรู้อยู่กับความสบายเพลินๆ ไปเรื่อยๆ แล้วจึงสังเกตดูผลที่กาย ที่เวทนา ที่จิต และที่พฤติกรรมทางกาย

อวิชชาคือความมืดที่ไม่รู้แม้กระทั่งความมืด

พระอาจารย์อธิบายว่าเมื่อสติยังไม่ตั้งขึ้น ความไม่รู้เนื้อรู้ตัวจะปรากฏพร้อมกับความมืด เรียกว่า คือมืดก็ไม่รู้ว่ามืด สว่างก็ไม่รู้ว่าสว่าง สลัวก็ไม่รู้ว่าสลัว ไม่รู้อะไรเลย แต่เมื่อสติตั้งขึ้น เนื้อรู้ตัวก็เกิดขึ้นทันที เช่นมือสัมผัสกันเราก็รู้ นิ้วชี้นิ้วโป้งที่จรดกันเราก็รู้ ความแตกต่างระหว่างการมีสติกับการไร้สติจึงเป็นสิ่งสำคัญที่ต้องเห็นให้ชัด

เมื่อสติตั้งขึ้น ความสมดุลของใจก็ตั้งขึ้นตาม

เมื่อเรามีสติ ฐานที่ตั้งของใจจะชัดเจนว่าอยู่ตรงไหน กำหนดตรงไหนใจจะถูกใส่ไว้ตรงนั้น เมื่อเข้าไปรับรู้ สติจะตั้งขึ้นตรงนั้น พร้อมกับเหนี่ยวนำพลังงานบริสุทธิ์คือบุญให้ไหลผ่านเข้ามาชำระมลทิน ซึ่งอวิชชาใช้ธาตุปิดธาตุบังปิดกั้นอยู่ เมื่อธาตุปิดธาตุบังเบาบางลง ตำแหน่งนั้นจะกลายเป็นประตูของมิติ ทำให้เราเข้าสู่มิติภายในได้

เข้าสู่มิติภายใน: สติเปลี่ยนเป็นสัมปชัญญะ

เมื่อเข้าสู่มิติภายใน จะรู้สึกเหมือนเข้าไปอยู่ในห้อง แม้จะยังมืดๆ มัวๆ อยู่ก็ตาม สติจะเปลี่ยนเป็น รับรู้ถึงสภาวธรรมในมิตินั้น หากยังมีอยู่ ก็จะรู้สึกฟุ้งซ่าน ง่วงเหงาหาวนอน หรือขัดเคืองไปตามประเภทของนิวรณ์นั้น จนกว่าพลังงานของมิตินั้นจะหมดลง หรือกุศลธรรมจะสามารถช่วงชิงเข้ามาเป็นเจ้าเรือนแล้วปลดปล่อยให้เราเป็นอิสระ

ให้โอกาสแก่ธรรมชาติฝ่ายกุศลได้ทำหน้าที่

พระอาจารย์ให้กำลังใจว่า ตราบใดที่เรายังคงนั่งปฏิบัติ ฝ่ายกุศลก็จะยังคงช่วยเหลือแก้ไขเราอยู่ตลอดเวลาทุกอนุวินาที เราเพียงแค่เอากายมาตั้งมานั่งให้โอกาสแก่ธรรมชาติฝ่ายกุศลได้ทำหน้าที่ช่วยเหลือ ได้แค่ไหนก็เอาแค่นั้น ทำอย่างง่ายๆ ไม่ต้องยุ่งยากซับซ้อน

ปล่อยวางความยึดมั่นถือมั่น ให้กายเบาใจเบา

พระอาจารย์สอนให้ปล่อยวางความยึดมั่นถือมั่น ไม่ยินดียินร้าย เพราะความยึดมั่นถือมั่นเป็นของหนัก เมื่อปล่อยวางได้ ใจก็จะโล่งสบาย กระแสธารแห่งบุญและสายสมบัติก็จะไหลผ่านต่อเนื่อง ความโล่งเบาสบายเป็นเจตสิกของกุศลธรรม เมื่อตัตรมัชฌัตตตาเจตสิกอันเป็นอุเบกขาตั้งขึ้น ใจจะไม่เอนเอียงไปสู่ความยินดียินร้าย ปรับให้เป็นทางกลาง เกิดความสมดุลและความตั้งมั่น นำไปสู่ปฐมฌาน

รู้เท่าทันธรรมชาติที่ครอบงำ เพื่อสอนตนเองและผู้อื่นได้

พระอาจารย์เตือนว่า แม้คนอื่นจะไม่รู้กลไกนี้ก็ไม่เป็นไร แต่เราไม่รู้ไม่ได้ เพราะเมื่อรู้แล้วจะได้สอนตัวเราเองและสอนคนอื่นได้ การกำหนดรู้ในกาย เวทนา จิต และธรรม ทำให้เห็นพฤติกรรมที่ปรากฏขึ้นในแต่ละขณะ เป็นข้อมูลใหม่ที่อัปเดตอยู่เสมอ เมื่อเรารู้ของตัวเราเอง เราก็จะรู้ของคนอื่นและของสรรพสัตว์ทั้งหลายด้วย ความเมตตาก็จะเกิดขึ้น เพราะทุกคนล้วนถูกครอบงำและบงการโดยธรรมชาติที่อยู่ลึกๆ โดยไม่รู้ตัวเช่นกัน

เจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ

เมื่อเราค่อยๆ ปล่อยวางความยึดมั่นถือมั่น ไม่โทษผู้อื่นโทษตนเองอีกต่อไป ความหลุดพ้นก็จะเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทั้งและปัญญาวิมุตติ เพียงแค่เราปฏิบัติตามธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสอน คือพิจารณาในกาย เวทนา จิต และธรรม เพื่อขจัดความยินดียินร้ายของโลกให้หมดไป พระอาจารย์ปิดท้ายด้วยบทสวดขอความสวัสดี

Seeing Life More Clearly: The Mechanism of the Natures That Control Us

Phra Ajarn opens by inviting us to see life more clearly - there is a mechanism whereby a nature uses as its tool to superimpose control over our mind and s. This operates on many levels, not just one, and the nature involved selects the mind-and-mental-factor set that matches our frequency in that moment.

The City-Conquest Simile: Seize the City, Install the Ruler

Phra Ajarn compares this to a conquering army: when a given nature manages to superimpose itself onto our mind, it is like an army that has seized a city and then installs its own ruler to administer everything according to its own agenda. Its aim, ultimately, is resources - whether external resources like money, or internal resources: the merit-energy and demerit-energy that drive each system respectively.

The Eighty-Nine Types of Mind and Their Mental Factors

Phra Ajarn explains that mind exists in 89 types in brief, or 121 in detail, spanning the three realms of existence - from hell-beings all the way up through the "lineage-change" consciousness, and the consciousness of stream-enterers, once-returners, and non-returners. Each type of mind carries mental factors within it. Mind and mental factor form an inseparable pair: thought and feeling. Thought directs us through an inner voice, while feeling stirs the emotion that makes us want to follow that direction.

Voices and Feelings That Are Not Truly Our Own

Phra Ajarn points out that if a thought or feeling were genuinely our own, simply choosing to stop thinking it should make it disappear. But certain thoughts we try hard to reject refuse to go away - proof that they are not truly ours, but something else interfering with and dominating us continuously, in order to draw in energy. The wholesome nature wants merit-energy to drive its wholesome system; wants demerit-energy to drive its own.

Learn the Unwholesome to Avoid It, Learn the Wholesome to Reach It

He teaches that we must understand how the unwholesome nature operates, so we can see its harm and avoid entanglement with it; getting entangled unknowingly only brings trouble. As for , once understood, we come to see its benefit and can align ourselves with it, merging as one with the wholesome system, which lifts our mind toward ever greater goodness.

Merit and Perfections: What Life Genuinely Requires

Phra Ajarn explains that what we truly need to sustain life is merit-energy together with accumulated perfections (barami). A deficiency in either brings problems. He gives the example of poverty: it arises because has taken root in one's life, narrowing the mind. The narrower the mind, the smaller the merit-orb that flows through, and the smaller the subtle treasures that come with it.

Widening the Mind with Loving-Kindness So Merit Can Flow

We must therefore widen the mind, making it generous and warm with . A mind that is dry and lacking in warmth grows brittle and easily irritated, making it difficult for merit to flow through and drive the wholesome system. Phra Ajarn teaches starting by cultivating goodwill toward oneself and others; once loving-kindness is established, it draws pure merit-energy in to power the wholesome system.

Mindfulness Arises First, Then Other Qualities Can Be Established

In focusing the mind, Phra Ajarn explains, () always arises first. Once mindfulness is established, we can then focus on any of the other 84,000 units of the Buddha's teaching - loving-kindness, compassion, sympathetic joy, equanimity, or any other quality. Whatever quality we focus on will arise; how clearly depends on our familiarity with it.

Good or Bad Attitude Depends on the Backdrop

Phra Ajarn notes that whether an experience, inner or outer, turns out well or poorly depends on attitude, and attitude in turn depends on the backdrop superimposed behind it. A poor backdrop steers us toward a poor attitude; a good backdrop teaches us the correct one. We must therefore observe every thought and feeling as not being truly ourselves, but rather the mind and mental factors of whichever nature has superimposed itself and is directing us.

Observing Bodily Behavior: Calm Under the Wholesome, Agitation Under the Unwholesome

On the physical side, Phra Ajarn teaches us to observe bodily behavior. When the wholesome nature has taken over, the body's behavior becomes calm, composed, and gentle. When the unwholesome dominates, we feel a state that is hard to bear - constricted, restless, agitated - because the "body within the body" that has superimposed itself cannot remain calm in that state. Under the neutral nature, we feel merely at ease, with a body and mind that are simply quiet and still.

Perform the Cause, Observe the Result: A Teaching from His Teacher

Phra Ajarn links this to his teacher's saying: "Perform the cause, observe the result - such a person is truly excellent." Performing the cause means focusing - for instance, staying with a recitation, or keeping the mind with the wholesome system, with the Triple Gem, with Nibbana, or simply with "mindfulness at ease," resting comfortably and pleasantly, moment after moment. We then observe the results in the body, in feeling, in mind, and in bodily behavior.

Ignorance: A Darkness That Doesn't Even Know It Is Dark

Phra Ajarn explains that when mindfulness has not yet arisen, a lack of self-awareness appears together with darkness - this is (). In darkness, one doesn't know it's dark; in light, one doesn't know it's light; in dimness, one doesn't know it's dim - nothing is known at all. But the moment mindfulness arises, self-awareness appears instantly - as when our hands touch, we know it; when index finger meets thumb, we know it. Seeing the difference between having mindfulness and lacking it is therefore essential.

When Mindfulness Arises, Balance of Mind Follows

Once mindfulness is present, the location of the mind becomes clear. Wherever we focus, the mind settles there; once we go in to perceive it, mindfulness arises right there, drawing pure merit-energy in to cleanse the defilement that ignorance has sealed off with its covering elements. As these thin out, that very spot becomes a doorway into the dimension within.

Entering the Inner Dimension: Mindfulness Becomes Clear Comprehension

Entering the inner dimension feels like stepping into a room, even if it remains dim and hazy at first. Mindfulness transforms into (sampajanna), perceiving the states present within that dimension. If hindrances remain, we feel restlessness, drowsiness, or irritation according to whichever hindrance is at play - until that dimension's energy is spent, or the wholesome nature manages to seize control and set us free.

Give the Wholesome Nature the Chance to Do Its Work

Phra Ajarn offers encouragement: as long as we keep sitting in practice, the wholesome nature continues helping and correcting us every single moment. All we need to do is bring the body to sit, giving the wholesome nature the opportunity to carry out its work. Whatever level of awareness we manage is enough - keep it simple, without unnecessary complication.

Letting Go of Clinging, Letting Body and Mind Grow Light

Phra Ajarn teaches letting go of clinging, neither delighting nor resisting, because clinging is a heavy burden. Once released, the mind grows open and at ease, and the river of merit and its subtle treasures continue flowing through uninterrupted. This lightness and ease is itself a wholesome mental factor. When tatramajjhattata - the equanimous factor - arises, the mind no longer tilts toward delight or aversion, settling into a balanced middle path, producing stability that leads toward the first jhana.

Recognizing the Dominating Nature, to Teach Ourselves and Others

Phra Ajarn warns that even if others never learn this mechanism, we cannot afford not to - because once we know it, we can teach both ourselves and others. Focused awareness of body, feeling, mind, and mental objects reveals the behavior arising moment by moment, fresh data continually updating. Once we understand our own workings, we come to understand others' and all beings' as well. Compassion naturally follows, because everyone is dominated and directed by these deep, hidden natures, unaware of it themselves.

Liberation of Heart and Liberation of Wisdom

As we gradually let go of clinging, no longer blaming others or ourselves, liberation unfolds continuously - both liberation of heart () and liberation through wisdom (pannavimutti). All that is required is to practice according to the Buddha's own teaching: to contemplate body, feeling, mind, and mental objects, in order to eliminate delight and aversion toward the world entirely. Phra Ajarn closes the session with a chant of blessing.