คำสอน · พระอาจารย์สุรพงค์Teaching · Pra Ajarn Suraphong

สราคธาตุสราคธรรม กับ วิราคธาตุวิราคธรรม ต่างกันอย่างไร และเข้าถึงได้อย่างไร?What Is the Difference Between "Elements/Dhamma Still Tinged with Passion" and "Elements/Dhamma Free of Passion" — and How Do We Reach the Latter?

วันอาทิตย์ที่ 26 เมษายน 2569Sunday, 26 April 2026อ่าน ~9 นาที~5 min readฟังต้นฉบับบน YouTubeListen on YouTube

ขนาดตัวอักษรText size

พระอาจารย์อธิบายว่าสราคธาตุสราคธรรมคือธาตุธรรมฝ่ายโลกียะที่ยังเจือด้วยราคะ ส่วนวิราคธาตุวิราคธรรมคือธาตุแห่งพระนิพพานที่บริสุทธิ์หลุดพ้น การเข้าถึงต้องอาศัยการตั้งความปรารถนาซ้ำๆ แล้วหยุดใจนิ่งที่ศูนย์กลางกาย ให้ดวงหยุด ดวงนิ่ง ดวงเบา ดวงเฉยเกิดขึ้น เพิ่มสัดส่วนกุศลในตัวไปเรื่อยๆThe teacher explains that "sarāga dhātu, sarāga dhamma" is the worldly element still tinged with passion, while "virāga dhātu, virāga dhamma" is the pure, liberated element of Nirvana itself. Reaching it requires repeatedly renewing our aspiration, then stilling the mind at the center of the body until the spheres of stillness, calm, lightness, and equanimity arise, gradually increasing the wholesome proportion within us.

มีผู้ถามให้พระอาจารย์อธิบายธรรมะของหลวงปู่เรื่องสราคธาตุ สราคธรรม

สราคธาตุสราคธรรม คือธาตุธรรมฝ่ายโลกียะที่ยังเจือด้วยราคะ

พระอาจารย์อธิบายโดยยกโอวาทของหลวงปู่ว่า เมื่อเราอาศัยอยู่ในสราคธาตุสราคเช่นนี้ เราจะต้องมุ่งเข้าไปถึงวิราคธาตุวิราคธรรมให้ได้ ถ้าเข้าไปไม่ถึง ก็ต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่เช่นนี้ไม่จบไม่สิ้น จึงต้องตั้งใจให้แน่วแน่ ทำใจให้หยุด ตั้งใจมุ่งไปพระนิพพานทีเดียว เพราะน้อยคนนักที่ตั้งใจจะไปสู่ฝั่งพระนิพพาน มากคนนักที่มุ่งจะไปสู่โลกในสราคธาตุสราคธรรม

สราคธาตุสราคธรรม คือธาตุและธรรมที่ยังเกือกกลั้วด้วยราคะ เป็นสภาวะที่ยังไม่บริสุทธิ์ ส่วนวิราคธาตุวิราคธรรม คือธาตุที่ปราศจากมลทิน ปราศจากราคะ เป็นธาตุที่สำรอกกิเลสออกจนหมดสิ้น เป็นสภาวะที่บริสุทธิ์สูงสุด เรียกว่าธาตุแห่งพระนิพพาน เป็นธาตุที่ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ เป็นอมตะไม่เปลี่ยนแปลง

สราคธาตุนั้นเป็นส่วนของโลกียะ ยังมีกิเลสมีความโลภ ความโกรธ ความหลง ต้องดำรงอยู่ในกฎแห่งไตรลักษณ์ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เวียนว่ายอยู่ใน 3 คือกามภพ รูปภพ อรูปภพ เปรียบเสมือนเหล็กที่ยังมีสนิม ส่วนวิราคธาตุวิราคธรรมนั้นเป็นธาตุที่บริสุทธิ์หลุดพ้นสว่างไสว ดำรงอยู่ถาวรไม่เปลี่ยนแปลง เป็นนิจจัง สุขัง อัตตา พ้นจากภพ 3 เปรียบเหมือนทองคำบริสุทธิ์ที่ไม่มีสนิม ดังพระพุทธพจน์ที่ตรัสไว้ว่า บรรดาธรรมทั้งหลาย ทั้งที่เป็นสังขตธรรมคือธรรมที่มีปัจจัยปรุงแต่ง และอสังขตธรรมคือธรรมที่ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง วิราคธรรมซึ่งเป็นธรรมเครื่องสำรอกความกำหนัด เป็นธรรมอันเลิศที่สุด

เหตุที่คนส่วนใหญ่ยังมุ่งอยู่กับโลกสราคธาตุสราคธรรม

เมื่อเรายังเกือกกลั้วอยู่กับราคะและความน่ายินดีทั้งหลายของรูป ก็ยังไม่อาจหลุดพ้นไปสู่วิราคธาตุวิราคธรรมได้ ต้องเวียนว่ายตายเกิดไม่จบไม่สิ้น หลวงปู่จึงสอนให้เราตั้งใจแน่วแน่ที่จะทำใจให้หยุด มุ่งไปสู่พระนิพพาน ที่ว่าน้อยคนนักที่ตั้งใจจะไปสู่ฝั่งพระนิพพาน มากคนนักที่มุ่งไปสู่โลกในสราคธาตุสราคธรรมนั้น เป็นเพราะสัดส่วนของธรรมชาติฝ่ายในตัวเขายังไม่มากพอ เมื่อไม่มากพอ กำลังของและจึงมีมากกว่า ความปรารถนาของเขาก็เป็นไปตามธรรมชาติฝ่ายอกุศลและอัพยากตะนั้น ผู้ใดจะมีความปรารถนาไปสู่ฝั่งพระนิพพานได้ สัดส่วนของกุศลในตัวจะต้องมากเพียงพอ ความรู้สึกนึกคิดและความมุ่งมาดปรารถนาของฝ่ายกุศลจึงจะปรากฏขึ้นในใจ หล่อหลอมให้มีความปรารถนามุ่งไปสู่พระนิพพาน ผู้ที่เข้าวัดตั้งใจประพฤติปฏิบัติธรรมจึงถือว่ามีสัดส่วนของกุศลมีกำลังมากพอที่จะออกจากการควบคุมของฝ่ายอกุศล มาสู่กิจกรรมแห่งกุศลได้แล้ว

สิ่งที่จะทำให้เราไปสู่ฝั่งพระนิพพานได้ คือการตั้งความปรารถนาตอกย้ำอยู่บ่อยๆ เช้า สาย บ่าย เย็น ค่ำ ว่าเราต้องไปสู่ฝั่งพระนิพพานให้ได้ เมื่อตอกย้ำความมุ่งมั่นเช่นนี้อยู่เสมอ เราก็จะไม่ห่างเหินจากพระนิพพานเลย

วิธีปฏิบัติ: หยุดใจที่ศูนย์กลางกาย ให้ดวงหยุด ดวงนิ่ง ดวงเบา ดวงเฉยเกิดขึ้น

เมื่อตอกย้ำความมุ่งมั่นแล้ว วิธีการคือการหยุดใจ กำหนดใจไว้ ณ ตำแหน่ง แล้วรวมใจหยุด รวมใจนิ่ง ไปกับ หยุดในหยุด นิ่งในนิ่ง หรือหยุดนิ่งนุ่มเบาสบาย กำหนดซ้ำๆ อย่างนี้ไปเรื่อยๆ เมื่อกำหนดหยุด ดวงหยุดจะตั้งขึ้น มีลักษณะเป็นดวงกลมใสสว่าง เป็นกุศลธรรม เมื่อตั้งขึ้นแล้ว คุณสมบัติของดวงหยุดจะจัดการให้ทุกระบบหยุดหมด แม้ลมหายใจก็ยังหยุดไปด้วย แต่กุศลธรรมจะเจริญขึ้น เพราะดวงหยุดเป็นดวงกุศลธรรม หลวงปู่จึงกล่าวว่า "หยุดเป็นตัวสำเร็จ" เพราะเมื่อหยุด ระบบอกุศลและอัพยากตะก็หยุด มีแต่กุศลเท่านั้นที่เจริญ

เมื่อกำหนดนิ่ง ดวงนิ่งซึ่งเป็นดวงกุศลธรรมก็จะตั้งขึ้น แสดงคุณสมบัติให้การสั่นสะเทือนของระบบอกุศลเบาบางลงและค่อยๆ หยุดลง แรงเหวี่ยงต่างๆ จะลดน้อยลง ละเอียดขึ้นเรื่อยๆ จนหลุดพ้น เหมือนการหลุดพ้นจากตะแกรงร่อน เมื่อกำหนดนุ่ม ใจก็จะนุ่มละเอียดอ่อนละมุนละไม หลุดพ้นจากความหยาบกระด้าง เมื่อกำหนดเบา ดวงเบาก็จะตั้งขึ้น ทำให้กายที่หนักและจิตที่หนักเบาสบายขึ้น พระธรรมขันธ์ทั้ง 84,000 ล้วนมีลักษณะเป็นดวงกลมใสสว่างเหมือนกันหมด ต่างกันที่สภาวธรรมภายใน อกุศลจะเป็นดวงดำ อัพยากตะเป็นดวงสีเทา เมื่อกำหนดเฉย ดวงเฉยก็จะตั้งขึ้น คุณสมบัติของดวงเฉยจะทำให้เราไม่ใส่ใจ หลุดพ้นจากการตื้อชวนของฝ่ายอกุศลและอัพยากตะ

ดวงหยุด ดวงนิ่ง ดวงเบา ดวงเฉยเหล่านี้ล้วนเป็นเครื่องมือที่เราต้องใช้ เมื่อกำหนดซ้ำๆ ดวงเหล่านี้จะเหนี่ยวนำเอาบุญเข้ามาชำระสะสางมลทิน กุศลจะเจริญขึ้น ดวงจะยิ่งใสสว่างมีคุณภาพมากขึ้น ยิ่งใช้มากก็ยิ่งถูกกลั่นให้สะอาดบริสุทธิ์มากขึ้น

ต้องพัฒนาทั้งเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ

พระอาจารย์อธิบายว่า การหลุดพ้นจำเป็นต้องอาศัยทั้งและปัญญาวิมุตติ เจโตวิมุตติเป็นไปเพื่อชำระมลทินอันเกิดจากวิบากที่เป็นผลจากการพูดและการทำที่ไม่ถูกต้อง ส่วนปัญญาวิมุตติช่วยแก้ไขความรู้สึกนึกคิดและทัศนคติที่ไม่ถูกต้อง ปัญญาวิมุตติต้องอาศัยผู้รู้คอยแนะนำสั่งสอน ทั้งผู้รู้ภายในและผู้รู้ภายนอก ส่วนเจโตวิมุตติต้องอาศัยผู้มีอานุภาพ ทั้งภายในและภายนอกเช่นกัน เมื่อพัฒนาทั้งสองด้านไปพร้อมกัน ก็จะดำเนินไปสู่เส้นทางสายกลางภายในได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ

โดยทั่วไป กุศลนั้นจะให้ผลได้ง่ายและสะดวกสบาย แต่อกุศลนั้นเมื่อปฏิบัติแล้วจะยากและยุ่งยากลำบาก จึงให้สังเกตว่าหากรู้สึกยากลำบาก อาจเป็นสัญญาณว่าเรากำลังดำเนินผิดทางอยู่หรือไม่

A student asked the teacher to explain their late great teacher's teaching on sarāga dhātu, sarāga (elements and phenomena still tinged with passion) versus virāga dhātu, virāga dhamma (elements and phenomena free of passion).

Sarāga Dhātu, Sarāga Dhamma Is the Worldly Element Still Tinged with Passion

The teacher explained, citing their late great teacher's instruction: while we still dwell within sarāga dhātu, sarāga dhamma, we must strive to reach virāga dhātu, virāga dhamma. If we fail to reach it, we remain caught in an endless cycle of birth and death. We must therefore resolve firmly, stilling the mind, aiming directly for Nirvana — for few indeed set their aspiration toward the shore of Nirvana, while most remain fixed on the world of sarāga dhātu, sarāga dhamma.

Sarāga dhātu, sarāga dhamma refers to elements and phenomena still tinged with passion — a state that is not yet pure. Virāga dhātu, virāga dhamma, by contrast, refers to elements free of all defilement and passion, an element from which every defilement has been utterly expelled — the state of ultimate , known as the element of Nirvana, free of passion, aversion, and delusion, deathless and unchanging.

Sarāga dhātu belongs to the mundane (lokiya) realm — still bound by greed, aversion, and delusion, subject to : impermanence, suffering, and non-self, cycling through the three realms of existence — the sensual realm, the form realm, and the formless realm. It is like iron still bearing rust. Virāga dhātu, virāga dhamma, on the other hand, belongs to the supramundane (lokuttara) — pure, liberated, radiant, permanent, unchanging, marked by permanence, , and true selfhood, beyond the three realms of existence — like pure gold with no trace of rust. As the Buddha's own words declare: among all phenomena, both conditioned (saṅkhata dhamma) and unconditioned (asaṅkhata dhamma), virāga dhamma — the dhamma that expels all passion — is the most excellent of all.

Why Most People Still Remain Fixed on the World of Sarāga Dhātu, Sarāga Dhamma

As long as we remain tinged with passion and delight in forms, we cannot break free into virāga dhātu, virāga dhamma, and so we remain caught in endless cycles of birth and death. This is why our late teacher taught us to resolve firmly to still the mind and aim directly at Nirvana. That so few aspire toward Nirvana, while most remain fixed on the world of sarāga dhātu, sarāga dhamma, is because proportion within them has not yet grown sufficient — and where it is insufficient, and neutral forces hold greater power, and one's aspirations naturally follow whichever force dominates. For anyone to genuinely aspire toward Nirvana, the wholesome proportion within them must grow large enough that wholesome thoughts and aspirations can arise in the heart and shape a genuine wish to reach Nirvana. Those who come to the temple and sincerely practice the can already be considered to have a wholesome proportion strong enough to break free from unwholesome control and engage in wholesome activity.

What will carry us toward Nirvana is the repeated renewal of this aspiration — morning, midday, afternoon, evening, and night — reaffirming again and again that we must reach the shore of Nirvana. When we continually reinforce this determination, we will never drift far from Nirvana.

The Practice: Stilling the Mind at the Body's Center to Give Rise to the Spheres of Stillness, Calm, Lightness, and Equanimity

Once this determination is reinforced, the method is to still the mind, fixing it at at , gathering the mind into stillness together with the Buddha image within, repeating: "still within stillness, calm within calm," or "still, calm, soft, light, and at ease." Repeating this again and again, when we settle into stillness, a sphere of stillness arises — a bright, round, luminous sphere, a wholesome quality. Once established, this sphere of stillness causes every system to come to rest — even the breath itself may pause — while wholesome qualities continue to grow, because the sphere of stillness is itself wholesome. This is why our late teacher said, "Stillness is the accomplisher" — because when stillness is established, the unwholesome and neutral systems come to a halt, and only the wholesome continues to develop.

When we settle into calm, a sphere of calm — also wholesome — arises, gradually easing the vibrations of the unwholesome system until they subside entirely; the pulling forces grow weaker and weaker, more and more refined, until liberation occurs, like being freed from a sifting sieve. When we settle into softness, the heart becomes soft, delicate, and gentle, freed from coarseness and hardness. When we settle into lightness, a sphere of lightness arises, easing whatever heaviness weighs on body and mind. All 84,000 sections of the Dhamma share this same form — bright, round, luminous spheres — differing only in their inner quality: unwholesome spheres appear dark, neutral spheres appear grey. When we settle into equanimity, a sphere of equanimity arises, whose quality allows us to disregard and break free from the persistent pull of unwholesome and neutral forces.

These spheres — stillness, calm, lightness, equanimity — are all tools we must use. Repeating this practice again and again draws in merit that cleanses defilement, allowing wholesome qualities to grow; the spheres become brighter and of ever-higher quality, refined further the more we use them.

We Must Develop Both Liberation of Heart and Liberation of Wisdom

The teacher explained that true liberation requires developing both liberation of heart () and liberation of wisdom (paññāvimutti). Liberation of heart works to cleanse the defilements arising from the karmic results of wrong speech and wrong action; liberation of wisdom works to correct our thoughts and mistaken views. Liberation of wisdom depends on guidance from those with true , both inner and outer teachers; liberation of heart depends on those with spiritual power, likewise both inner and outer. Developing both together allows us to walk the inner middle path fully and effectively.

Generally speaking, the wholesome path unfolds with ease and comfort, while the unwholesome path, once we begin practicing along it, becomes difficult, tangled, and burdensome — a useful sign that if something feels excessively hard, we may be heading down the wrong path.