คำสอน · พระอาจารย์สุรพงค์Teaching · Pra Ajarn Suraphong

ภาษาไทยคือภาษาธรรม: กำหนดรู้กาย เวทนา จิต ธรรม เพื่อขจัดอภิชฌาและโทมนัสThai as the Language of Dhamma: Knowing Body, Feeling, Mind, and Mental Objects to Clear Attachment and Aversion

วันอังคารที่ 16 กันยายน 2568Tuesday, 16 September 2025อ่าน ~23 นาที~13 min readฟังต้นฉบับบน YouTubeListen on YouTube

ขนาดตัวอักษรText size

พระอาจารย์สุรพงค์อธิบายกลไกของการ "กำหนดรู้" ตามพุทธพจน์ในกาย เวทนา จิต และธรรม พร้อมชี้ให้เห็นว่าภาษาไทยเป็นภาษาธรรมที่ทุกคำล้วนมีนัยยะสำคัญเชื่อมโยงกับหลักธรรม จากนั้นนำเข้าสู่การเจริญเมตตาธรรมและอธิษฐานจิตปิดท้ายPhra Ajarn Suraphong unpacks the Buddha's instruction to know body, feeling, mind, and mental objects clearly, showing how every Thai word carries deliberate Dhamma meaning — Thai, he says, is a language of Dhamma unlike any other. The talk closes with radiating loving-kindness and a dedication of merit.

การปฏิบัติธรรมคือการเรียนรู้ที่จะอยู่กับธรรมชาติฝ่ายกุศล

การปฏิบัติมีความสำคัญและจำเป็นต่อทุกๆ ชีวิตอย่างยิ่ง เพราะเราอยู่ภายใต้การควบคุมของธรรมชาติทั้ง 3 ฝ่าย มีแต่ระบบธรรมเท่านั้นที่จะให้คุณ ให้ประโยชน์ ให้ความถูกต้องดีงาม ให้ ความสำเร็จสมปรารถนา และความสงบสุขแก่เราได้ เว้นจากธรรมชาติฝ่ายกุศลแล้ว ธรรมชาติฝ่ายอื่นล้วนไม่ให้คุณไม่ให้ประโยชน์ใดๆ เลย หนำซ้ำยังก่อทุกข์โทษภัยแก่เราเป็นอันมาก หากระบบนั้นเป็นธรรม การปฏิบัติธรรมจึงเป็นไปเพื่อเรียนรู้ ทำความเข้าใจ และฝึกฝนในการดำรงอยู่กับระบบกุศลธรรมนั้น

พุทธพจน์สำคัญ: กำหนดรู้ชัดในกาย เวทนา จิต และธรรม

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าท่านได้ตรัสสอนไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอพึงชัดในกาย เวทนา จิต และธรรม เพื่อขจัดอภิชฌาและโทมนัสของโลกให้สิ้นไป" ประโยคนี้เป็นประโยคสำคัญที่จำเป็นต้องจดจำ เพราะสามารถเปลี่ยนชีวิตจากปุถุชนคนธรรมดาให้เป็นสาธุชน และเปลี่ยนจากสาธุชนให้เป็นอริยชนได้

"กำหนด" คืออะไร และเหตุใดภาษาไทยจึงเป็นภาษาธรรม

กำหนดคือการหมายไว้ คือการระบุเจาะจง เมื่อเราระบุและหมายไว้ ณ ตำแหน่งใดในกาย เวทนา จิต ธรรม ก็เท่ากับเราได้เอาใจไปใส่ไว้ตรงนั้น เรียกว่า "การใส่ใจ" หากใส่ใจไว้ที่ลมหายใจแล้วเข้าไปรู้ตรงนั้น เรียกว่า หากใส่ใจไว้ที่ท้อง กำหนดยุบหนอพองหนอ หรือใส่ไว้ที่กาย เรียกว่ากาย จะรู้เพียงบางส่วนของกายหรือรู้คลุมทั้งตัวโดยอาศัย ก็ล้วนเรียกว่ากายสติ

เมื่อกำหนดรู้ ดวงรู้คือดวงสติจะตั้งขึ้น ดวงรู้คือดวงสตินี้เป็นธรรมอันเป็นกุศล จะตั้งขึ้นได้ที่เดียวคือที่ใจ ไม่อาจตั้งขึ้นที่อื่นได้เลย ไม่ว่าจะเป็นธรรมฝ่ายกุศล อกุศล หรือก็ตั้งขึ้นที่ใจเหมือนกันหมด ทุกครั้งที่เราใส่ใจ ความตั้งใจจะเกิดขึ้น ความตั้งใจคือสติที่ตั้งขึ้นในใจ จึงเรียกว่า "ตั้งใจ" ครูบาอาจารย์บอกว่า "ตั้งใจเรียนนะ" นั่นหมายความว่าสติกำหนดให้ตั้งขึ้นภายในใจ ท่านชี้ว่า ภาษาไทยเป็นภาษาธรรม แตกต่างจากภาษาอื่น ทุกๆ คำของภาษาไทยล้วนมีนัยยะสำคัญเชื่อมโยงกับหลักธรรม เช่นคำว่า "ใส่ใจ" "ตั้งใจ" ที่บอกตรงตัวว่าใจถูกวางไว้ที่ใดและสติตั้งขึ้นอย่างไร

รูปธรรมและนามธรรมของดวงกุศลและอกุศล

ธรรมอันเป็นกุศลมีลักษณะเป็นดวงกลมใสสว่าง ส่วนรูปคือรูปธาตุ ส่วนนามธาตุคือคุณสมบัติที่อยู่ภายในดวง เราจะเรียกชื่อตามคุณสมบัติที่อยู่ภายในนั้น เช่นการระลึกได้เรียกว่าดวงสติ หรือหากภายในเป็นสภาวะผ่อนคลาย ก็เรียกตามชื่อนั้นคือดวงผ่อนคลาย รูปกับนามจึงเป็นของคู่กัน รูปเป็นเหมือนแพ็คเกจหีบห่อบรรจุพันธุ์ หากรูปนั้นเป็นกุศลจะมีลักษณะเป็นดวงกลมใสสว่าง แต่หากเป็นอกุศลจะเป็นดวงดำ คุณสมบัติภายในก็จะมีชื่อแตกต่างกัน เช่นหากอกุศลนั้นมีชื่อว่าเบื่อ สภาวะภายในก็จะเป็นสภาวะแห่งความเบื่อ เมื่อปรากฏขึ้นที่ใจเราก็จะรู้สึกเบื่อ เพราะใจเป็นเครื่องรู้ของเรา ธรรมใดปรากฏขึ้นแก่ใจ เขาก็จะแสดงคุณสมบัติของเขาให้ปรากฏขึ้น ใจรู้อย่างไรเราก็รู้อย่างนั้น

วิญญาณธาตุ อายตนะ และการเหนี่ยวนำพลังงานบุญ

เมื่อเรากำหนดรู้ ดวงรู้คือดวงสติจะตั้งขึ้นในกลางใจ แสดงคุณสมบัติของความระลึกรู้ให้ปรากฏขึ้น กำหนดส่วนไหนก็รู้ส่วนนั้น เช่นหากพระอาจารย์ถามว่าเท้าเราสัมผัสพื้นอาสนะรู้ไหม ใจก็จะถูกใส่ไว้ที่เท้าทันที ใจในส่วนที่มาอยู่ที่เท้านั้นเป็นส่วนของ ใจประกอบด้วยเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แต่ละส่วนมีหน้าที่แตกต่างกัน วิญญาณจะนำจิตไปเกิดตามที่เรากำหนด แต่การรับรู้ของวิญญาณต้องอาศัยประสาทสัมผัสของอายตนะ คือตา หู จมูก ลิ้น กาย หากระบบประสาทสัมผัสส่วนใดสูญเสียไป การรับรู้ของวิญญาณ ณ ส่วนนั้นก็ไม่อาจรับรู้ได้ และหากเราไม่ใส่ใจไปยังตำแหน่งนั้น เราก็ไม่อาจรับรู้ได้เลย ดังนั้นความใส่ใจจึงมีความสำคัญยิ่ง

ดวงรู้คือดวงสตินี้จะเหนี่ยวนำเอาพลังงานอันบริสุทธิ์ที่ชื่อว่าบุญให้ไหลผ่านเข้ามาในกลางความสว่างของดวงรู้อย่างต่อเนื่อง พลังงานที่ชื่อว่าบุญมีลักษณะเป็นดวงกลมใสสว่างเช่นเดียวกัน แต่ภายในดวงบุญนี้เป็นดวงพลังงานที่มีธรรมธาตุอันบริสุทธิ์ ศักดิ์สิทธิ์ มีฤทธิ์มีเดชมีอานุภาพที่สามารถขจัดมลทินเครื่องเศร้าหมองได้ ในกลางดวงบุญยังประกอบด้วยรูปสมบัติ ทรัพย์สมบัติ คุณสมบัติ บริวารสมบัติ ทั้งลาภยศสรรเสริญสุขมรรคผลนิพพาน ล้วนพรั่งพร้อมอยู่ในกลางดวงบุญทั้งหมด ท่านอุปมาว่าเหมือนเอาหลอดจุ่มลงไปในน้ำแล้วเป่าลม ก็เกิดฟองอากาศผุดผ่านเข้ามาดวงแล้วดวงเล่าอย่างต่อเนื่อง เกิดเป็นกระแสธารแห่งบุญใสสว่าง กลางกระแสธารแห่งบุญก็จะเป็นสายสมบัติที่ไหลผ่านเข้ามา

บทบาทหน้าที่ของกายมนุษย์เพียงแค่กำหนดรู้ให้รู้อยู่เสมอเท่านั้นเอง นอกนั้นเป็นเรื่องของระบบอัตโนมัติที่จะจัดการเอง เหมือนกับเวลาเราทานอาหาร เราเพียงหาสิ่งที่เป็นคุณเป็นประโยชน์เข้าสู่ปาก เคี้ยวแล้วผ่านลงไป ระบบอัตโนมัติของกายจะย่อยและดูดซึมไปหล่อเลี้ยงร่างกายเอง จิตใจก็มีระบบอัตโนมัติของตนเองเช่นเดียวกัน

เวทนา: สุข ทุกข์ และอัพยากตะ

ในการกำหนดรู้ 4 สถาน คือกาย เวทนา จิต และธรรม ในส่วนของเวทนานั้นหมายถึงความรู้สึกสุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์ ความรู้สึก 3 ประเภทที่ปรากฏขึ้นในแต่ละปัจจุบันที่ใจรับรู้ได้ หากขณะนี้เรารับรู้ถึงสภาวะที่เป็นสุขหรือสบาย แสดงว่าธรรมชาติอันเป็นกุศลสามารถชิงช่วงเป็นเจ้าเรือนแห่งใจได้ แต่หากธรรมชาติอันเป็นอกุศลชิงเป็นเจ้าเรือนได้ ก็จะแสดงคุณสมบัติของเขาให้ปรากฏคือความทุกข์ ซึ่งเป็นสภาวะที่ต้องทนและทนได้ยาก แต่หากอัพยากตะชิงเป็นเจ้าเรือนได้ ก็จะแสดงคุณสมบัติของเขาคือเฉยๆ ไม่สุขไม่ทุกข์ อาการเฉยๆ นี้แตกต่างจากอาการเฉยๆ ของอุเบกขา เพราะอุเบกขาเป็นธรรมของกุศล ซึ่งสามารถรับรู้ได้ถึงสภาวะสุขและทุกข์ สุขก็รู้ว่าสุข ทุกข์ก็รู้ว่าทุกข์ แต่อุเบกขาจะรักษาให้ใจสมดุล ให้ใจวางเฉยไม่ยินดียินร้ายต่อสิ่งกระตุ้นเร้าทั้งหลาย ซึ่งแตกต่างจากความเฉยๆ ของอัพยากตะ

จิตและธรรม: เสียงภายในและเจตสิก

จิตนั้นเป็นความนึกกับความคิด เราจะได้ยินเสียงของความคิดจากดวงจิตที่เข้ามาสิง ส่วนธรรมนั้นเป็นความรู้สึก เป็นเรื่องของ ซึ่งคืออารมณ์ของจิต ธรรมชาติฝ่ายใดเข้าสิงจิต เขาก็จะเอาจิตเจตสิกของฝ่ายเขาเข้ามาสิงซ้อนกับจิตเจตสิกของกายมนุษย์ หากธรรมอันเป็นกุศลปรากฏขึ้น จิตใจเราจะสูงส่งดีงามและแปลกใจว่าทำอย่างไรจะให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ได้

แต่ในทางกลับกัน หากธรรมชาติอันเป็นอกุศลเข้าสิง สภาวะที่ต้องทนและทนได้ยากจะปรากฏขึ้น อกุศลจะเอาจิตเจตสิกของฝ่ายเขา ซึ่งประกอบด้วยโลภะ โทสะ โมหะ ราคะ และธรรม ให้ปรากฏขึ้น เมื่อจิตเหล่านี้สิงซ้อนเข้ามา เราจะรู้สึกได้ถึงความอึดอัดคับแค้น ความหยาบคาย อารมณ์ของราคะ ความขัดเคือง โทสะ โมหะ หรือโลภะจะเกิดขึ้น ทำให้เราตกอยู่ในสภาวะที่ต้องทนได้ยาก เราไม่ต้องการความรู้สึกนึกคิดเช่นนี้เลย จะพยายามปฏิเสธแต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ เสียงภายในจะชี้นำ บังคับ บงการให้เรากระทำการพูดและทำในสิ่งที่ไม่ถูกต้อง ยิ่งบังคับกดดันเรายิ่งมากขึ้น หากไม่ทำตามก็จะบีบใจเราจนทนไม่ไหว ต้องดำเนินการไปตามที่เสียงชี้นำ บางครั้งถึงขั้นทรมาน โดยเฉพาะความใคร่ที่ปรากฏขึ้น จนเราจำเป็นต้องหาทางบำบัดในทางใดทางหนึ่ง เครื่องมือที่ดวงจิตอันเป็นอกุศลใช้ก็คืออธรรม ได้แก่โลภะ โทสะ โมหะ ราคะ ซึ่งเป็นเจตสิกอันเป็นอารมณ์ของจิตที่ซ้อนเข้ามาในใจ

เป้าหมายของการกำหนดรู้: ขจัดอภิชฌาและโทมนัส

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสอนให้กำหนดรู้ในกาย เวทนา จิต และธรรม โดยมีเป้าหมายเพื่อขจัดอภิชฌาและโทมนัส อภิชฌาคือความน่ายินดีทั้งหลายอันเป็นเหตุให้เกิดความโลภ โทมนัสคือความยินร้ายทั้งหลาย ความเสียใจ อันจะเป็นไปเพื่อให้เกิดความโกรธความอาฆาตพยาบาท ท่านให้เรากำหนดรู้เพื่อขจัดความยินดียินร้ายของโลก เนื่องจากเรามองผ่านโลกภายนอกด้วยตา หู จมูก ลิ้น กาย ส่วนโลกภายในนั้นเรารับรู้ผ่านใจ รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัสอันน่าใคร่น่ายินดีวิจิตรทั้งหลายรวมเรียกว่ากาม ท่านสอนให้ละความยินดียินร้าย แล้วดำรงอยู่กับอุเบกขาธรรม รูปสวยก็รู้ว่าสวย รูปงามก็รู้ว่างาม แต่อุเบกขาจะทำให้ใจสมดุลไม่กระเจิดกระเจิง วางใจเป็นกลางๆ ต่อสิ่งที่ไม่น่าพอใจเช่นกัน เครื่องมือของกุศลที่ชื่อว่ามัชฌัตตาเจตสิกจะช่วยให้เราวางใจเป็นกลางๆ เพื่อเหนี่ยวนำพลังงานอันบริสุทธิ์คือบุญให้ไหลผ่านเข้ามาช่วยให้ใจสมดุล ไม่หยาบ ให้ใจละเอียดอ่อน

กลไกของมลทินและดวงรู้-ดวงอวิชชา

ประสบการณ์จะดีหรือไม่ดีล้วนย่อมมีเหตุทั้งสิ้น ประสบการณ์ไม่ดีทั้งหลายล้วนเกิดแต่มลทิน มีมลทินก็ต้องทำหน้าที่ของมลทินคือก่อปัญหาและอุปสรรค แต่เมื่อเรากำหนดรู้ให้ดวงรู้คือดวงสติตั้งขึ้น ดวงรู้จะเหนี่ยวนำพลังงานอันบริสุทธิ์คือบุญให้ไหลผ่านเข้ามาในกลางความสว่างของดวงรู้อย่างต่อเนื่อง พลังงานอันบริสุทธิ์นี้จะมาขับเคลื่อนระบบกุศลธรรม ทำการปรับปรุงกลั่นธาตุธรรมให้สะอาดบริสุทธิ์ ขจัดมลทินให้เบาบาง เมื่อมลทินเบาบาง ปัญหาอุปสรรคและความยุ่งยากลำบากก็จะเบาบางตามไปด้วย แต่หากเราเผลอลืมกำหนดรู้ ดวงไม่รู้คือดวงก็จะตั้งขึ้นแทนที่ นำเอามลทินอันเป็นบาปเข้ามาแทน ดังนั้นเราจึงจำเป็นต้องกำหนดรู้อยู่เสมอไม่เผลอ แม้เผลอก็ให้เอาใหม่ กำหนดรู้ใหม่ให้ดวงรู้ตั้งขึ้นอีกครั้ง

ดวงรู้คือดวงสตินี้จะตั้งขึ้นทุกครั้งที่ธรรมชาติอันเป็นกุศลตั้งขึ้น เป็นเจตสิกที่เกิดพร้อมกับจิตอันเป็นกุศล เมื่อใดที่เรามีสติ แสดงว่ากุศลตั้งขึ้นแล้ว หากเรามั่นเรียนรู้ที่จะเจริญให้ตั้งขึ้น ธรรมชาติกุศลจะได้รับการสนับสนุนให้มีการสืบต่ออย่างต่อเนื่อง ชีวิตของเราก็จะไม่เป็นไปตามยถากรรมอีกต่อไป

สมถะและวิปัสสนา: สองเส้นทางจากการกำหนดรู้เดียวกัน

การกำหนดรู้ถึงกายเวทนาจิตธรรมสามารถเรียนรู้ฝึกฝนที่จะเข้าถึงความสงบได้ หรือจะให้เข้าถึงในส่วนของปัญญาก็ได้ ส่วนของความสงบเรียกว่า คือการเรียนรู้ที่จะทำใจให้สงบจากมลทินเครื่องเศร้าหมองที่ชื่อว่านิวรณ์ ส่วนคือการกำหนดรู้ในกายเวทนาจิตธรรมเช่นเดียวกัน แต่ต้องการรู้กลไกการทำงานของธรรมชาติทั้ง 3 ฝ่าย เพื่อให้เราเข้าใจถึงกฎแห่งไตรลักษณ์ เห็นความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความเป็นอนิจจัง เมื่อเห็นแล้วเราก็จะปล่อยวางได้ เมื่อปล่อยวาง ธรรมชาติทั้งหลายที่คอยบงการชี้นำเราก็ไม่สามารถควบคุมบังคับเราได้อีก

การเรียนรู้วิปัสสนามี 2 ระดับ คือระดับที่รู้แต่ไม่เห็น กับระดับของการรู้และการเห็น เราจำเป็นต้องอาศัยวิปัสสนาเบื้องต้นแม้เพียงแค่รู้และเข้าใจ เพื่อช่วยให้สมถะนั้นสามารถเจริญรุดหน้าได้เร็วขึ้น เมื่อสมถะคืบหน้าเร็ว จะทำให้เราเข้าถึงความสว่าง เข้าถึงภายใน เข้าถึงธรรมจักขุ เข้าถึงญาณทัศนะ เข้าถึงวิชาและแสงสว่างที่มากกว่าเดิมได้ เมื่อได้องค์ประกอบเหล่านี้ เราจึงเข้าถึงวิปัสสนาทั้งรู้และเห็น การปล่อยวางที่แท้จริงอีกระดับหนึ่งก็จะเกิดขึ้น

หลุดพ้นจากมิติหนึ่งไปสู่มิติหนึ่ง

เมื่อกำหนดรู้ให้รู้อยู่เสมอไม่เผลอ โดยการเจริญสัมมาสติ ดวงรู้จะเหนี่ยวนำพลังงานอันบริสุทธิ์พร้อมสมบัติละเอียดและไหลผ่านเข้ามา พลังงานบริสุทธิ์จะขับเคลื่อนระบบกุศลธรรมทำการปรับปรุงกลั่นธาตุในตัวเราให้บริสุทธิ์ เมื่อบริสุทธิ์ก็จะหลุดพ้น แม้ว่าเราจะยังคงมืดๆ คลุมๆ ค่ำๆ อยู่ก็ตาม การหลุดพ้นนี้เป็นการหลุดพ้นจากมิติหนึ่งไปสู่มิติหนึ่ง ไม่ใช่การหลุดพ้นเป็นพระอริยบุคคล เมื่อบุญไหลผ่านเข้ามาชำระมลทินประจำมิติหมดไป มลทินที่เหนี่ยวรั้งและตรึงติดในมิติหยาบปัจจุบันหมดสิ้นไปแล้ว เราก็จะหลุดพ้นจากมิตินี้ไปสู่มิติที่ละเอียดกว่า ซึ่งจะมีทรัพยากรที่มีคุณภาพดีกว่ารออยู่ ทั้งบุญธาตุที่บริสุทธิ์กว่า สมบัติในกลางดวงบุญที่มีมูลค่ามากกว่า ผังสำเร็จที่วิจิตประณีตกว่า รวมถึงผู้รู้ผู้มีอานุภาพประจำมิติที่สามารถแนะนำสั่งสอนเราด้วยเสียงภายในได้ ฐานะของเราจะเปลี่ยนไป ฐานะภายในเป็นเหตุ ฐานะภายนอกเป็นผล ฐานะภายนอกจะดีขึ้นได้ เราต้องปรับปรุงฐานะภายในของเราให้ดีก่อน

ในแต่ละวันหลังจากเสร็จสิ้นภารกิจการงานทางโลก เราจำเป็นต้องมาชำระสะสางขจัดมลทินในแต่ละวันให้หมดไป ไม่เช่นนั้นมลทินเหล่านี้จะไปปรากฏขึ้นก่อปัญหาอุปสรรคกับชีวิตในวันพรุ่งนี้ แต่ถ้าเราเจริญสัมมาสติ ก็สามารถเคลียร์มลทินเหล่านี้ก่อนที่มันจะปรากฏผลในชีวิตของเราได้ ดังนั้นในแต่ละวัน แต่ละคืนก่อนนอน เราจำเป็นต้องเคลียร์มลทินเหล่านี้ให้หมดไปก่อน

เจริญเมตตาธรรมแผ่ขยายไปทั่วโลกและจักรวาล

เมื่อเราประกอบเหตุอันดีงามให้เกิดขึ้นแก่ชีวิตของเราแล้ว เราก็มาเกื้อกูลประโยชน์ให้เกิดขึ้นแก่ชาวโลกและสรรพสัตว์ทั้งหลาย โดยอาศัยเครื่องมือของระบบกุศลธรรมที่ชื่อว่า ธรรมนี้เป็นเครื่องมือที่ระบบกุศลธรรมชาติให้ไว้แก่ผู้มีบุญทั้งหลายได้ใช้ค้ำจุนโลกและจักรวาล คุณสมบัติพิเศษของเมตตาธรรมคือสามารถขจัดปฏิฆะความขัดเคืองให้หมดสิ้นไปแก่ใจได้ เพียงแค่เราตั้งความปรารถนาดีให้บังเกิดมีขึ้นแก่ชาวโลกและสรรพสัตว์ด้วยความรักความปรารถนาดีอย่างจริงใจ ดวงเมตตาธรรมซึ่งเป็นดวงกลมใสสว่างจะปรากฏขึ้นในกลางใจเรา

ให้เราตั้งความปรารถนาดีว่า ขอชาวโลกและสรรพสัตว์จงพ้นทุกข์มีความสุขทั่วหน้าเถิด อย่าได้มีเวรมีกรรมแก่กันและกันเลย ท่านที่มีทุกข์มากก็ขอให้ทุกข์น้อย ที่มีทุกข์น้อยขอให้หมดทุกข์ ที่มีความสุขน้อยก็ขอให้มีสุขมาก และท่านที่มีสุขมากแล้วก็ขอให้มีสุขมากยิ่งๆ ขึ้นไป ให้ตั้งความปรารถนานี้อย่างจริงใจ เหมือนความรักและความปรารถนาดีของมารดาที่มีต่อบุตรน้อยๆ ของตน แล้วแผ่ขยายใจที่เปี่ยมด้วยเมตตาธรรมนี้ออกไปครอบคลุมสถานที่ปฏิบัติธรรม บ้านเรือนที่พักอาศัย หมู่บ้าน ตำบล อำเภอ จังหวัด ประเทศ นานาประเทศ จนกระทั่งครอบคลุมไปทั้งโลก ให้โลกนี้เป็นโลกแก้วที่สว่างไสวใสเย็นสะอาดบริสุทธิ์ ขอชาวโลกและสรรพสัตว์ทั้งภุมมเทวา อากาศเทวา ชาวสวรรค์ทุกชั้นฟ้า พรหม อรูปพรหม รวมถึงสัตว์นรก อสุรกาย สัตว์เดรัจฉาน จงพ้นทุกข์มีความสุขทั่วหน้า

อธิษฐานจิตตั้งผังสำเร็จและอุทิศส่วนบุญ

เมื่อรวมบุญที่ได้ตั้งใจสั่งสมแล้วในกลางตัวกลางใจ ท่านนำอธิษฐานจิตตั้งผังสำเร็จให้ติดไปในกลางดวงบุญอันสว่างไสวนี้ตลอดเส้นทางการสร้างบารมี กราบขอพรขอบุญบารมีของพระนิพพาน และของพระเดชพระคุณหลวงปู่ หลวงพ่อ คุณยาจารย์ ให้ประมวลรวมกับบุญบารมีที่ได้สั่งสมมาแต่ปฐมชาติ ให้กาย วาจา ใจ ธาตุธรรมสว่างไสวใสเย็นสะอาดบริสุทธิ์ ให้หลุดพ้นจากวิบัติบาป วิบากกรรม วิบากมาร อุปสรรคต่างๆ ให้โลภะ โทสะ โมหะ ราคะ อวิชชา ทิฐิ ตัณหา อุปาทานสิ้นเชื้อไม่เหลือเศษ ให้มีดวงตาเห็นธรรม เข้าถึงและแทงตลอดใน ครบทั้งวิชา 3 วิชา 8 อภิญญา 6 ปฏิสัมภิทา 4 วิโมกข์ 8 และจรณะ 15 พร้อมสุขภาพแข็งแรงและอายุยืนยาว ท่านอธิษฐานให้ทุกคนได้บังเกิดในครอบครัวสัมมาทิฏฐิ พร้อมด้วยรูปสมบัติ ทรัพย์สมบัติ คุณสมบัติ แก่ทั้งหลาย และปิดท้ายด้วยบทสวดอธิษฐานให้ความปรารถนาดีงามทั้งปวงจงเป็นผลสำเร็จ

Practicing Dhamma Means Learning to Dwell With What Is Wholesome

Practicing is essential and necessary for every life, because we live under the influence of three kinds of natural forces. Only () system can give us benefit, correctness, goodness, , and the fulfillment of our wishes. Apart from that wholesome force, nothing else gives any real benefit — quite the opposite, an unwholesome system brings us suffering and harm. Practicing Dhamma, then, is about learning, understanding, and training ourselves to dwell within the wholesome system.

The Buddha's Key Teaching: Know Body, Feeling, Mind, and Mental Objects Clearly

The Lord Buddha taught: "Monks, you should clearly know body, feeling, mind, and mental objects, in order to remove craving-attachment and aversion toward the world." This is a sentence we must remember, because it can transform an ordinary person into a virtuous person, and a virtuous person into a noble one.

What "Determining" Means — and Why Thai Is a Language of Dhamma

To "determine" (kamnod) means to mark, to point at, to specify. When we specify a location in body, feeling, mind, or mental objects, we place our heart-mind there — this is called "paying attention" (sai jai, literally "placing the heart"). If we place our attention on the breath and go in to know it, that is anapana. If we place it on the rising and falling of the abdomen, or on the body itself, that is body-.

When we determine and know, the "orb of knowing" — the orb of mindfulness — arises. This wholesome orb can only arise in one place: the heart-mind. It cannot arise anywhere else, whether the arising is wholesome, unwholesome, or neutral. Every time we pay attention, "intention" (tang jai, literally "the mind standing up") arises — intention is mindfulness standing up within the heart. When a teacher says "pay attention in class," that literally means: let mindfulness be determined to stand up within the heart. He points out that Thai is a language of Dhamma, unlike other languages — every single word in Thai carries deliberate, meaningful connection to the teaching. Words like "placing the heart" and "the mind standing up" describe, quite literally, where the heart goes and how mindfulness arises.

The Form and Substance of Wholesome and Unwholesome Orbs

A wholesome dhamma takes the form of a clear, bright, round orb. The form is the material aspect; the qualities inside the orb are the mental aspect — we name it according to what quality lies within. If the quality is recollection, we call it the orb of mindfulness; if the quality inside is relaxation, we simply call it the orb of relaxation. Form and mental quality always come as a pair — form is like the packaging, the wrapper around the content. A wholesome form is a bright clear orb; an unwholesome one is a dark orb. If quality is boredom, the inner state is boredom, and when it arises at the heart we feel bored — because the heart is our instrument of knowing. Whatever dhamma arises at the heart shows its own quality there; the heart knows exactly what it knows, and so do we.

Consciousness-Element, the Sense Bases, and Drawing In the Power of Merit

When we determine and know, the orb of mindfulness arises at the center of the heart and shows the quality of recollection. Wherever we determine, that is what we know. For example, if the teacher asks whether we feel our feet touching the mat, the heart is instantly placed at the feet — that portion of the heart which comes to reside at the feet is the (vinnana-dhatu). The heart is composed of feeling, perception, mental formations, and consciousness, each with a different function; consciousness goes wherever we determine it to go. But this awareness still depends on the nerve senses of the six sense bases — eye, ear, nose, tongue, and body. If any of these is impaired, that portion of awareness cannot occur there; and if we don't pay attention to a location, we cannot know it at all. This is why paying attention matters so much.

This orb of mindfulness continually draws in the pure energy called "merit" (punna) into the brightness at its center. This merit-energy also takes the form of a bright, clear orb, but within it lies pure, sacred, potent dhamma-substance capable of dissolving defilements. Within the orb of merit there also abide refined possessions, wealth, s, entourage, gain, honor, praise, happiness, the path, fruition, and Nibbana — all complete and abundant. He likened it to dipping a straw into water and blowing bubbles: orb after orb rises continuously, forming a shining stream of merit, at whose center flows a stream of fine possessions.

The role of the human body is simply to keep determining and knowing — everything else happens automatically, just as when we eat: we simply put something beneficial into our mouth and chew, and the body's automatic systems handle digestion and absorption. The mind, too, has its own automatic systems.

The Three Feelings: Pleasant, Unpleasant, and Neutral

Among the four foundations — body, feeling, mind, and mental objects — feeling refers to the sensation of pleasant, unpleasant, or neither-pleasant-nor-unpleasant that arises moment to moment. If right now we feel a state of ease or comfort, it shows that the wholesome nature has managed to seize the "household" of the heart. But if the unwholesome nature seizes it instead, it shows its quality as suffering — a state that must be endured, and is hard to endure. And if the neutral (abyakata) nature seizes the household, it shows its quality as blankness — neither pleasure nor pain. This blankness differs from the equanimity (upekkha) of a wholesome mind: upekkha still perceives pleasant as pleasant and unpleasant as unpleasant, but it keeps the heart balanced, neither pleased nor displeased by whatever stimulates it — quite different from the mere blankness of the neutral state.

Mind and Mental Objects: The Inner Voice and Mental Factors

Mind (citta) is thought and reflection — we hear the voice of thought arising from whichever mind-state comes to possess us. Mental objects (dhamma) here refer to feeling in the sense of s (), the "mood" of the mind. Whichever nature comes to possess the mind brings its own mental factors along with it. When a wholesome dhamma arises, our heart feels elevated and good, and we wonder how to make it happen more often.

But when an unwholesome nature possesses us, a state hard to bear arises. It brings its own mental factors — greed, hatred, delusion, lust, and . We feel constriction, coarseness, the mood of lust, irritation, hatred, delusion, or greed, and we fall into a state hard to endure. We don't want these thoughts and feelings at all — we try to refuse them, but cannot. An inner voice directs, forces, and dictates that we speak and act wrongly; the harder we resist, the harder it presses. If we don't comply, it squeezes the heart until we can't bear it, and we end up doing as the voice directs — sometimes to the point of torment, especially with arising desire, until we feel compelled to find some way to relieve it. The tool the unwholesome mind uses is precisely these unwholesome states — greed, hatred, delusion, lust — mental factors, moods of mind, that overlay themselves onto our heart.

The Purpose of Determining and Knowing: Removing Craving and Aversion

The Buddha taught us to determine and know body, feeling, mind, and mental objects with the goal of removing craving-attachment (abhijjha) and aversion (domanassa). Abhijjha is all delight that becomes a cause for greed; domanassa is all aversion, sorrow, and displeasure that becomes a cause for anger and malice. He taught this to remove delight and aversion toward the world — since we perceive the outer world through eye, ear, nose, tongue, and body, while the inner world we know through the heart. Beautiful forms, tastes, smells, sounds, and touches that are alluring are collectively called sensuality (kama). We are taught to abandon delight and aversion and abide instead in equanimity (upekkha-dhamma): a beautiful form is known as beautiful, but equanimity keeps the heart balanced, not scattering toward what is displeasing either. The wholesome tool called the "neutrality mental factor" (majjhattata-cetasika) helps us keep the heart balanced, drawing in the pure energy of merit to keep the heart even, refined, and not coarse.

The Mechanics of Defilement, the Orb of Knowing, and the Orb of Ignorance

Whether an experience is good or bad, it always has a cause. Bad experiences arise from defilement (mala); wherever defilement exists, it performs its function of creating problems and obstacles. But when we determine and know, causing the orb of mindfulness to arise, it continuously draws the pure energy of merit into its brightness. This pure energy drives the wholesome system, refining and purifying the dhamma-elements within us and thinning out defilement. As defilement thins, problems and difficulties thin as well. But if we forget to determine and know, the "orb of not-knowing" — the orb of — arises in its place instead, bringing sinful defilement in. This is why we must keep determining and knowing without forgetting; and even when we do forget, we simply begin again, letting the orb of knowing arise once more.

This orb of mindfulness arises every time the wholesome nature arises — it is a mental factor that co-arises with a wholesome mind. Whenever we have mindfulness, it shows that the wholesome nature has already arisen. If we diligently cultivate to keep arising, the wholesome nature receives continuous support to carry on, and our life will no longer drift according to bare chance.

Calm and Insight: Two Paths From the Same Act of Knowing

Determining and knowing body, feeling, mind, and mental objects can lead us to calm (), or it can lead us toward wisdom (). Samatha is learning to still the heart from the defilements called hindrances. Vipassana is likewise determining and knowing body, feeling, mind, and mental objects, but with the aim of understanding the mechanics of how the three natural forces work — so that we come to understand the law of the Three Characteristics: impermanence, suffering, and non-self. Seeing this, we are able to let go; understanding leads to release. Once we let go, the natural forces that used to dictate and control us can no longer do so.

Learning vipassana has two levels: knowing without seeing, and both knowing and seeing. We rely on preliminary vipassana — even the level of mere knowing and understanding — to help samatha advance more quickly. As samatha progresses, we reach brightness, reach the inner Dhamma sphere, reach the "Dhamma-eye," -vision, and greater and light than before. With these factors in place, we reach the level of vipassana that both knows and sees, and a deeper level of true letting-go arises.

Liberation From One Dimension Into the Next

When we determine and know continuously without forgetting, through cultivating right mindfulness, the orb of knowing draws in pure energy together with refined possessions and completed blueprints of accomplishment. This pure energy drives the wholesome system, refining the elements within us until they are pure. Once purified, liberation occurs — even while we may still feel somewhat dim or unclear. This liberation is a release from one dimension into another; it is not the liberation of becoming a noble being (ariya-puggala) — it is liberation between dimensions. When the merit flowing in has cleared away the defilement particular to that dimension, the defilement that used to bind and hold us to the coarser dimension is gone, and we are released into a subtler one, where better resources await: purer merit-substance, possessions of greater value within the orb of merit, more refined completed blueprints, and wiser, more capable beings who can guide us through the inner voice. Our standing changes — our inner standing is the cause, and our outer standing is the result. For outer standing to improve, we must first improve our inner standing.

Each day, after finishing our worldly duties, we need to clear away the day's accumulated defilement; otherwise it will surface tomorrow as new problems and obstacles. But if we cultivate right mindfulness, we can clear this defilement before it manifests in our lives. So each day, each night before sleep, we need to clear this defilement first.

Radiating Loving-Kindness Across the World and the Universe

Once we have brought about good causes for our own life, we go on to bring benefit to the people and beings of the world, using the wholesome tool called (metta-dhamma). This is a tool the wholesome system provides to the meritorious, for sustaining the world and the universe. Its special quality is the ability to dissolve resentment (patigha) completely from the heart. Simply by sincerely wishing well for the world and all beings, a bright, clear orb of loving-kindness arises at the center of our heart.

Let us wish sincerely: may the people of the world and all beings be free from suffering and share in happiness. May there be no enmity or karmic debt between us. Those who suffer much, may their suffering lessen; those who suffer little, may they be free of suffering; those with little happiness, may they have more; and those already happy, may their happiness increase further. Let us hold this wish as sincerely as a mother's love for her own young child. Then let us expand this heart filled with loving-kindness outward — covering the place of practice, our home, our village, sub-district, district, province, our country, neighboring countries, and the whole world, until the world becomes a crystal world, bright, cool, clean, and pure. May the people of the world and all beings — earthbound devas, sky devas, celestial beings of every heavenly realm, Brahmas, formless Brahmas, as well as hell-beings, asuras, and animals — be free from suffering and share in happiness.

Dedicating Merit and Sealing the Aspiration

Gathering the merit sincerely accumulated at the center of body and heart, he leads a dedication of the heart, sealing a completed within this bright orb of merit for the entire path of building perfections. He pays homage and asks for the blessings and power of Nibbana, and of the revered teachers, that this merit combine with all the merit accumulated since our very first life — that body, speech, mind, and every element be bright, cool, clean, and pure; that we be liberated from calamity, sin, karmic retribution, and all manner of obstacles; that greed, hatred, delusion, lust, ignorance, wrong view, craving, and clinging be extinguished without remainder; that we gain the Dhamma-eye and fully penetrate the Dhammakaya knowledge — the Three Knowledges, the Eight Knowledges, the Six Higher Powers, the Four Analytical Insights, the Eight Liberations, and the Fifteen Conducts, complete in every respect — together with good health and long life. He prays that all be born into a right-view family, complete with the finest of form, wealth, and virtue, and that all karmic counterparts (khu kam khu wen) forgive one another mutually, closing with the chant that all these good wishes be fulfilled.